- Prostataning joylashuvi, oʻlchami, kapsulasi, fastsiyalari va qoʻshni tuzilmalar bilan munosabatini tavsiflash
- McNeal boʻyicha zonalarni (periferik, markaziy, oʻtish, oldingi fibromuskulyar stroma, periuretral) farqlash va klinik ahamiyatini bilish
- Prostata gistologiyasi, qon bilan taʼminlanishi, limfa oqimi va neyrovaskulyar tutamlar anatomiyasini bayon qilish
- Prostata sekretsiyasining tarkibi, eyakulyatdagi roli va androgenlar (testosteron → dihidrotestosteron) taʼsirini tushuntirish
- BPH, saraton va prostatitning zonalar bilan bogʻliqligini, rektal tekshiruv va MRT orientirlarini bilish
02
Joylashuvi, oʻlchami va qoʻshni tuzilmalar
- Prostata (glandula prostatica) kichik tos boʻshligʻida, siydik pufagi ostida joylashgan; uretraning boshlangʻich (prostatik) qismini oʻrab oladi.
- Shakli kashtanga oʻxshash: asos (basis) yuqorida, siydik pufagi boʻyniga qaragan; choʻqqi (apex) pastda, tashqi uretral sfinkter va urogenital diafragmaga tegib turadi.
- Yosh kattalarda vazni taxminan 20 g (hajmi taxminan 20–25 mL); yoshga qarab BPH tufayli kattalashadi. Hajm UZI yoki MRT bilan oʻlchanadi.
- Oldinda: qov simfizi va retropubik (Retzius) boʻshliq, unda dorsal venoz kompleks (Santorini). Yuqorida: pufak boʻyni.
- Orqada: toʻgʻri ichak; ular Denonvilye (rektoprostatik) fastsiyasi bilan ajralgan, shuning uchun prostataning orqa yuzasi rektal barmoq bilan paypaslanadi.
- Yonlarda: koʻtaruvchi mushak (m. levator ani) va endopelvik fastsiya. Yuqori-orqada urugʻ pufakchalari va ampulalar; eyakulyator yoʻllar prostata ichidan oʻtadi.
- Pastda: tashqi uretral sfinkter (rabdosfinkter) va urogenital diafragma.
03
Kapsula, fastsiyalar va neyrovaskulyar tutam joyi
- Prostata tolali-mushakli kapsula bilan oʻralgan; u ayniqsa choʻqqida va oldingi qismda aniq ajralmagan — stroma bilan qoʻshilib ketadi.
- Kapsula ustida prostata fastsiyasi (periprostatik); undan tashqarida endopelvik fastsiya va koʻtaruvchi mushak fastsiyasi.
- Orqada — Denonvilye (rektoprostatik) fastsiyasi: prostata va urugʻ pufakchalarini toʻgʻri ichakdan ajratadi; radikal prostatektomiyada muhim tekislik.
- Neyrovaskulyar tutamlar (NVB) prostataning orqa-lateral tomonida, prostata fastsiyasi va koʻtaruvchi mushak fastsiyasi orasida joylashadi.
- Kapsula mutlaq toʻsiq emas: saraton ekstrakapsulyar tarqalishi (pT3a) neyrovaskulyar tutam, perineural boʻshliqlar, uretra va choʻqqi tomondan boʻlishi mumkin.
- Urugʻ pufakchalariga bevosita oʻtish (pT3b) ham mumkin; bu stadiya va jarrohlik chekkasi (musbat chekka xavfi) uchun muhim.
04
McNeal zonal anatomiyasi: umumiy tamoyillar
- J.E. McNeal (1981) prostatani klassik boʻlaklar (lobuslar) emas, zonalar boʻyicha tavsifladi; bu tasnif patologiya va tasvirlashda keng qoʻllanadi.
- Bez zonalari: periferik (PZ), markaziy (CZ) va oʻtish (TZ); shuningdek periuretral bezlar. Bezsiz qism — oldingi fibromuskulyar stroma.
- Orientir — verumontanum: proksimal uretra atrofida oʻtish zonasi va periuretral bezlar, orqa va yon tomonlarda hamda distalda periferik zona joylashadi.
- Yosh kishida bez toʻqimasining taxminan 70% i periferik, taxminan 25% i markaziy, taxminan 5% i oʻtish zonasida; BPH da oʻtish zonasi sezilarli kattalashadi.
- Markaziy zona eyakulyator yoʻllarni oʻrab, konus shaklida asosdan verumontanumgacha yotadi; embrional kelib chiqishi (Volf yoʻli) boshqa zonalardan (urogenital sinus) farq qiladi.
- Eski lobar (Lowsley) tasnif: oldingi, orqa, oʻrta (median) va ikkita lateral boʻlak. Amaliy ahamiyati: median boʻlak pufak ichiga boʻrtib, pufak boʻyni obstruksiyasini berishi mumkin.
05
Prostata zonalarining taqqosi
| Zona | Joylashuvi va ulushi | Kasalliklar | Klinik izoh |
| Periferik (PZ) | Orqa va yon qismlar, distal uretrani oʻraydi; bez toʻqimasining ~70% | Saratonning koʻpchiligi (~70%); prostatit | Rektal tekshiruvda paypaslanadi |
| Markaziy (CZ) | Konus shaklida, eyakulyator yoʻllar atrofida; ~25% | Saraton kam (~5–10%) | Volf yoʻli kelib chiqishi; urugʻ pufakchalariga yaqin |
| Oʻtish (TZ) | Proksimal uretraning ikki yonida; yosh kishida ~5% | BPH shu yerdan boshlanadi; saraton ~20–25% | Obstruksiya va LUTS sababi; paypaslanmaydi |
| Oldingi fibromuskulyar stroma | Prostata oldida: bezsiz silliq mushak va tolali toʻqima | Bezi yoʻq; saraton unga faqat ikkilamchi oʻtadi | T2 MRT da past signal |
| Periuretral bezlar | Proksimal uretra atrofida (< 1%), pufak boʻyniga yaqin | BPH (median boʻlak) ga qoʻshiladi | Pufak boʻyni obstruksiyasi |
06
Prostatik uretra va verumontanum
- Prostatik uretra taxminan 3–4 sm; prostata ichidan oʻtadi, yuqorida pufak boʻyniga, pastda pardali uretraga davom etadi.
- Orqa devorida uretral tizma (crista urethralis) bor; uning markazida verumontanum (colliculus seminalis) boʻrtmasi joylashgan.
- Verumontanum ustida prostatik utrikulus (Myuller yoʻli qoldigʻi) ochiladi; uning ikki yonida eyakulyator yoʻllar teshiklari.
- Tizma yonlarida prostatik sinuslar bor; prostata bezlarining yoʻllari shularga ochiladi.
- Verumontanum jarrohlikda muhim orientir: TUR da rezeksiya distal chegarasi verumontanum, undan pastda tashqi sfinkter joylashgani uchun siydik tuta olmaslik xavfi bor.
- Median (oʻrta) boʻlak — pufak boʻyni orqasida, eyakulyator yoʻllar va uretra orasidagi toʻqima; kattalashganda pufak ichiga boʻrtib (intravezikal protruziya) obstruksiya beradi.
07
Gistologiya: bez va stroma
- Prostata — murakkab naychali-alveolyar bezlar majmuasi; ularning yoʻllari prostatik uretraga ochiladi, oraliqni fibromuskulyar stroma toʻldiradi.
- Bez epiteliysi: ichki sekretor (lyuminal) hujayralar — yuqori prizmatik, PSA va kislotali fosfatazani sintezlaydi; ularning ostida bazal hujayralar qatlami va kam sonli neyroendokrin hujayralar.
- Bez boʻshliqlarida koʻpincha qatlamli oqsilsimon tanachalar (corpora amylacea) uchraydi; yoshga qarab koʻpayadi.
- Stroma: silliq mushak hujayralari va fibroblastlar. Silliq mushakning α1-adrenergik toʻnusi prostatik uretra qarshiligiga (dinamik komponent) hissa qoʻshadi.
- Bez va stroma oʻzaro taʼsiri androgenlar hamda oʻsish omillari bilan boshqariladi; BPH da ikkala komponent giperplaziyaga uchraydi.
- Amaliy: bazal hujayra qatlamining yoʻqligi adenokarsinomaga xos; immunogistokimyoda bazal belgilar (p63, yuqori molekulyar sitokeratin) ishlatiladi.
08
Qon bilan taʼminlanish, vena va limfa oqimi
- Arteriyalar: asosan pastki vezikal arteriya (ichki yonbosh arteriyadan); shuningdek oʻrta rektal va ichki pudendal arteriya shoxchalari.
- Prostatik arteriya ikki guruhga ajraladi: uretral guruh (pufak boʻyni sohasidan kiradi, periuretral va oʻtish zonasini, BPH tugunlarini taʼminlaydi) va kapsulyar guruh (neyrovaskulyar tutam bilan birga, periferik zonani taʼminlaydi).
- Prostatik arteriya embolizatsiyasi (PAE) uretral guruh arteriyalarini nishonga oladi; BPH uchun muqobil endovaskulyar usul sifatida oʻrganilgan.
- Venalar: prostatik venoz chigal (Santorini dorsal venoz kompleksi bilan bogʻliq) → pufak chigali → ichki yonbosh venalar.
- Vertebral (Batson) venoz chigal bilan klapansiz aloqa saraton suyak (umurtqa, tos) metastazlarining koʻp uchrashini qisman tushuntiradi.
- Limfa: obturator, ichki va tashqi yonbosh tugunlari, shuningdek presakral tugunlar; kengaytirilgan limfadenektomiya shu tugunlarni qamrab oladi.
09
Innervatsiya va neyrovaskulyar tutamlar
- Avtonom innervatsiya pastki gipogastral (tos) chigaldan keladi: simpatik tolalar (T10–L2, gipogastral nervlar) va parasimpatik tolalar (S2–S4, tos ichki nervlari).
- Simpatik tolalar prostata silliq mushaklarining qisqarishini (α1) taʼminlaydi — emissiyada sekret uretraga chiqariladi; parasimpatik tolalar sekretsiyani ragʻbatlantiradi.
- Gʻovak nervlar (nn. cavernosi) — erektsiyani taʼminlovchi parasimpatik tolalar — prostataning orqa-lateral yuzasi boʻylab, taxminan soat 5 va 7 holatlarida neyrovaskulyar tutamlar tarkibida oʻtadi.
- Tutamlar prostatani yon va orqadan oʻrab, choʻqqi tomon davom etadi va pardali uretra yonidan jinsiy aʼzo gʻovak tanalariga boradi.
- Nerv saqlovchi radikal prostatektomiya tutamni saqlashga qaratilgan; ekstrakapsulyar tarqalish xavfi yuqori boʻlsa tutam qurbon qilinadi (onkologik xavfsizlik birinchi oʻrinda).
- Ogʻriq visseral afferent tolalar orqali oʻtadi, shu sababli prostatit ogʻrigʻi chov, perineum va belda sezilishi mumkin.
10
Prostata sekreti tarkibi
| Komponent | Xususiyati | Vazifasi / ahamiyati |
| PSA (kallikrein-3, KLK3) | Serin proteaza; lyuminal epiteliy hujayralarida sintezlanadi | Semenogelinlarni parchalab, koagulumni suyultiradi; qonda BPH, saraton, prostatitda oshadi |
| Sitrat | Prostata suyuqligida yuqori konsentratsiyada | Metabolik substrat, pH bufer tizimi; prostata funksiyasi belgisi |
| Rux (Zn2+) | Prostata va eyakulyatda yuqori | Antibakterial taʼsir; spermatozoid xromatinini barqarorlashtirishda ishtirok etadi |
| Kislotali fosfataza (PAP) | Prostata fermenti | Tarixiy tashxis belgisi; hozir PSA bilan almashtirilgan |
| Poliaminlar (spermin, spermidin) | Prostata suyuqligida koʻp | Semenning oʻziga xos hidi; hujayra oʻsishi va barqarorligi |
| Prostasomalar | Membranali sekretor vezikulalar | Spermatozoidlar harakatchanligi va urugʻlantirishga taʼsiri oʻrganilmoqda |
11
Sekret va eyakulyatdagi roli
- Prostata suyuqligi eyakulyat hajmining taxminan chorak qismini tashkil qiladi (katta qismini urugʻ pufakchalari beradi); u sutsimon, biroz kislotali (pH taxminan 6,5).
- Eyakulyatning birinchi fraksiyasi prostata sekretiga va spermatozoidlarga boy; keyingi fraksiyalar urugʻ pufakchalari suyuqligi (ishqoriy) bilan toʻladi.
- Eyakulyat dastlab quyuqlashadi (semenogelinlar), PSA va boshqa proteazalar tufayli odatda bir soat ichida suyuladi (WHO).
- Vazifalari: suyulish; spermatozoidlarni oziqlantirish va himoya qilish (sitrat, rux); qin muhitining kislotaliligini kamaytirishda hissa (asosan urugʻ pufakchalari suyuqligi hisobiga).
- Eyakulyatsiya fazalari: emissiya (simpatik; urugʻ yoʻli, pufakchalar, prostata qisqaradi, pufak boʻyni yopiladi) va ekspulsiya (somatik; bulbospongioz mushak ritmik qisqaradi).
- Radikal prostatektomiyadan keyin eyakulyat boʻlmaydi (anejakulyatsiya; orgazm saqlanishi mumkin); α1-blokatorlar baʼzan eyakulyat hajmining kamayishiga olib keladi.
12
Androgenlar taʼsiri: testosteron → DHT
- Testosteron (T) Leydig hujayralarida lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) taʼsirida sintezlanadi va qon orqali prostata hujayralariga kiradi.
- Prostata hujayralarida 5α-reduktaza (asosan 2-tip izofermenti) T ni dihidrotestosteron (DHT) ga aylantiradi.
- DHT androgen retseptoriga (AR) T ga qaraganda kuchliroq bogʻlanadi; AR–DHT majmuasi yadroga oʻtib gen transkripsiyasini (jumladan KLK3/PSA) faollashtiradi.
- Natija: prostataning rivojlanishi, oʻsishi, differensiatsiyasi va sekretor funksiyasi. 5α-reduktaza 2-tip yetishmovchiligida prostata kichik qoladi.
- Estrogenlar (aromatizatsiya) va stromal oʻsish omillari ham BPH patogenezida rol oʻynaydi; yoshga qarab androgen/estrogen nisbati oʻzgaradi.
- Farmakologiya: finasterid (2-tip) va dutasterid (1- va 2-tip) DHT darajasini pasaytirib, prostata hajmini kamaytiradi; PSA taxminan 50% ga pasayadi — talqinda hisobga olinadi.
- Androgen deprivatsiyasi prostata atrofiyasiga olib keladi — prostata saratoni gormonal davosining asosi.
13
Klinik anatomiya: BPH, saraton, prostatit
- BPH: oʻtish zonasi va periuretral bezlardagi stromal-bezli giperplaziya (hujayralar soni oshadi); yoshga qarab uchrashi ortadi.
- Obstruksiya mexanizmi: statik (hajm ortishi, uretraning mexanik siqilishi) va dinamik (silliq mushak α1-toʻnusi) komponentlar; natijada LUTS, detrusor gipertrofiyasi, qoldiq siydik.
- Prostata saratoni (adenokarsinoma) koʻpchiligi periferik zonada rivojlanadi; shu sababli rektal tekshiruvda paypaslanishi mumkin, lekin erta bosqichda koʻpincha simptomsiz.
- Saraton neyrovaskulyar tutam atrofida perineural invaziya orqali kapsuladan chiqishi, urugʻ pufakchalariga oʻtishi mumkin; suyak (ayniqsa umurtqa va tos) metastazlari xos.
- Prostatit koʻproq periferik zonani qamraydi. NIH tasnifi: I — oʻtkir bakterial, II — surunkali bakterial, III — surunkali tos ogʻrigʻi sindromi (IIIA yalligʻlanishli, IIIB yalligʻlanishsiz), IV — asimptomatik yalligʻlanish.
- Oʻtkir bakterial prostatit — shoshilinch holat (isitma, sepsis xavfi): prostata massaji qilinmaydi; pufak drenaji kerak boʻlsa, uretral kateter oʻrniga suprapubik drenaj koʻpincha afzal.
14
Kasalliklar va zonalar
| Holat | Zona | Klinik koʻrinish | Asosiy tekshiruvlar |
| BPH | Oʻtish zonasi, periuretral bezlar | LUTS: zaif oqim, nokturiya, tez-tez siydik chiqarish, qoldiq siydik | IPSS, UZI (hajm, qoldiq siydik), uroflowmetriya, PSA |
| Prostata saratoni | Koʻpincha periferik zona (~70%) | Erta bosqichda simptomsiz; keyin LUTS, suyak ogʻrigʻi | PSA, rektal tekshiruv, mpMRT, biopsiya |
| Oʻtkir bakterial prostatit (NIH I) | Periferik zona | Isitma, qaltirash, dizuriya, perineal ogʻriq; bez ogʻriqli | Siydik ekmasi, qon; ehtiyotkorlik bilan tekshirish |
| Surunkali prostatit / CPPS (NIH II–III) | Periferik zona | Perineum va chov ogʻrigʻi, siydik chiqarish va jinsiy disfunksiya | Anamnez, NIH-CPSI, siydik tahlili; boshqa sabablarni istisno qilish |
15
Rektal tekshiruv (DRE) va tasvirlash orientirlari
- DRE da periferik zonaning orqa va yon qismlari paypaslanadi; normal prostata silliq, elastik, oʻrta egat bilan ikki boʻlakli, ogʻriqsiz; urugʻ pufakchalari odatda paypaslanmaydi.
- Baholanadi: hajm, simmetriya, konsistensiya, tugun, ogʻriq. Qattiq tugun — saraton belgisi, yumshoq ogʻriqli bez — prostatit. DRE oʻtish zonasi va oldingi qismni baholamaydi.
- TRUS: prostata hajmi, zonalar chegarasi, biopsiyani yoʻnaltirish; gipoexoik oʻchoqlar nospetsifik.
- mpMRT: T2 rejimida periferik zona yuqori signalli, oʻtish zonasi geterogen (BPH tugunlari), oldingi fibromuskulyar stroma past signalli.
- PI-RADS v2.1: periferik zonada asosiy ketma-ketlik — diffuziya (DWI/ADC), oʻtish zonasida — T2.
- BPH tugunlari atrofidagi «jarrohlik kapsula» oʻtish va periferik zonalar chegarasini belgilaydi.
- Biopsiyadan oldin mpMRT oʻtkazish EAU tavsiyasi; oʻchoq aniqlansa, nishonli biopsiya qoʻllanadi.
16
Prostatani baholash: bosqichma-bosqich yondashuv
- Anamnez: LUTS (IPSS), oilaviy anamnez, prostatit belgilari, qabul qilinayotgan dorilar, qoldiq siydik belgilari, gematuriya.
- Obyektiv tekshiruv: qorin pastki qismi (pufak), tashqi jinsiy aʼzolar, rektal tekshiruv (DRE).
- Siydik tahlili (infeksiya, gematuriyani istisno qilish); zarur boʻlsa kreatinin.
- PSA: bemor bilan xabardor muhokamadan keyin. Prostatit, kateterizatsiya va 5α-reduktaza ingibitori taʼsirini hisobga oling (6–12 oydan keyin PSA taxminan ikki baravar kam).
- LUTS boʻlsa: UZI (prostata hajmi, qoldiq siydik), uroflowmetriya; qoʻshimcha — siydik kundaligi.
- Saraton shubhasi (PSA yuqori yoki DRE gumonli): xavfni baholash, mpMRT, zarur boʻlsa biopsiya.
- Isitma va perineal ogʻriq: oʻtkir prostatitga shubha — siydik ekmasi, antibiotik; manipulyatsiya va massajdan saqlaning.
- Rejalashtirish: BPH — dori yoki jarrohlik davo; saraton — xavf guruhiga koʻra yondashuv (EAU tavsiyalari).
17
Asosiy klinik xulosalar
- Prostata siydik pufagi ostida, toʻgʻri ichak oldida joylashgan va proksimal uretrani oʻraydi; orqa yuzasi rektal barmoq bilan paypaslanadi.
- McNeal zonalari: periferik (bez toʻqimasining ~70%), markaziy (~25%), oʻtish (~5% yoshda; BPH), oldingi fibromuskulyar stroma (bezsiz), periuretral bezlar.
- Saratonning koʻpchiligi periferik zonada (~70%), BPH oʻtish zonasi va periuretral bezlarda; prostatit koʻproq periferik zonada.
- Qon taʼminoti pastki vezikal arteriyadan; venalar Santorini va Batson chigallari bilan bogʻliq; limfa obturator va yonbosh tugunlariga oqadi.
- Gʻovak nervlar neyrovaskulyar tutamlarda (soat 5 va 7), prostataning orqa-lateral yuzasida; nerv saqlovchi prostatektomiya erektsiyani saqlashga qaratilgan.
- Prostata sekreti: PSA (koagulumni suyultiradi), sitrat, rux; eyakulyat hajmining taxminan choragi. T → DHT (5α-reduktaza 2-tip) prostata oʻsishini boshqaradi.
- 5α-reduktaza ingibitorlari prostata hajmini kamaytiradi va PSA ni taxminan 50% ga pasaytiradi; oʻtkir bakterial prostatit shoshilinch holat.
1McNeal boʻyicha prostata saratonining koʻpchiligi qaysi zonada rivojlanadi?
- Oʻtish zonasi
- Markaziy zona
- Periferik zona
- Oldingi fibromuskulyar stroma
Javob: C. Saratonning taxminan 70% i periferik zonada rivojlanadi, shuning uchun u rektal tekshiruvda paypaslanishi mumkin.
2BPH asosan qaysi zonadan boshlanadi?
- Periferik zona
- Oʻtish zonasi va periuretral bezlar
- Markaziy zona
- Oldingi fibromuskulyar stroma
Javob: B. BPH proksimal uretra atrofidagi oʻtish zonasi va periuretral bezlarda boshlanadi va uretrani siqib LUTS beradi.
3Erektsiya uchun muhim gʻovak nervlar prostata yonida qayerda joylashgan?
- Prostata kapsulasi ichida
- Orqa-lateral tomonda, neyrovaskulyar tutamlar tarkibida
- Oldingi fibromuskulyar stroma ichida
- Faqat prostata choʻqqisida
Javob: B. Gʻovak nervlar prostataning orqa-lateral yuzasi boʻylab, taxminan soat 5 va 7 holatlarida oʻtadi; nerv saqlovchi prostatektomiya shularni asraydi.
4Testosteronni DHT ga aylantiradigan ferment qaysi?
- Aromataza
- PDE5
- 5α-reduktaza (asosan 2-tip)
- Kislotali fosfataza
Javob: C. 5α-reduktaza (prostatada asosan 2-tip) testosteronni kuchliroq DHT ga aylantiradi; finasterid va dutasterid shu fermentni toʻsadi.
5PSA ning eyakulyatdagi fiziologik vazifasi qaysi?
- Spermatozoidlarga energiya beradi
- Qin kislotaliligini neytrallaydi
- Spermatozoid DNKsini himoyalaydi
- Semenogelinlarni parchalab, koagulumni suyultiradi
Javob: D. PSA serin proteaza boʻlib, urugʻ pufakchalari oqsillari semenogelinlarni parchalaydi va eyakulyat suyulishini taʼminlaydi.
65α-reduktaza ingibitori 6–12 oy qabul qilgan bemorda PSA qanday talqin qilinadi?
- Oʻzgarmagan deb qabul qilinadi
- Taxminan ikki baravar koʻpaytirib baholanadi
- Taxminan ikki baravar kamaytirib baholanadi
- Umuman hisobga olinmaydi
Javob: B. Ingibitor PSA ni taxminan 50% ga pasaytiradi, shuning uchun saraton xavfini baholashda qiymat taxminan ikki baravar koʻpaytiriladi.
- McNeal J.E. «Zonal anatomy of the prostate», Prostate, 1981
- Gray's Anatomy, 42nd ed., 2020
- Netter's Atlas of Human Anatomy, 8th ed., 2022
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Ross & Pawlina Histology: A Text and Atlas, 8th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- EAU Guidelines on Prostate Cancer, 2024
- EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS, 2024
- AUA Guideline: Benign Prostatic Hyperplasia / LUTS, 2023
- EAU Guidelines on Chronic Pelvic Pain, 2024
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (508 KB)