- Epididimit, orxit va epididimo-orxitni taʼriflash, ularning anatomik va patofiziologik asoslarini tushuntirish
- Etiologiyani yosh boʻyicha (jinsiy yoʻl bilan yuqadigan, enterik, virusli, infeksion boʻlmagan sabablar) tahlil qilish
- Klinik koʻrinish va koʻrik (Prehn belgisi va uning cheklovlari)ni bayon qilish; moyak buralishidan farqlash
- Tekshiruvlar rejasini tuzish: siydik tahlili, uretral NAAT, skrotal Doppler ultratovush
- Antibiotik davosi tamoyillarini sinf darajasida bilish; asoratlarni, sherik boshqaruvi va parotit orxitini tushuntirish
02
Taʼrif, ICD-10, anatomiya va patofiziologiya
- Epididimit — moyak ortigʻi (epididimis) yalligʻlanishi; epididimo-orxit — yalligʻlanishning moyakka oʻtishi; izolyatsiyalangan orxit kam uchraydi. ICD-10: N45 (N45.0 — xoʻppoz bilan, N45.9 — xoʻppozsiz); parotit orxiti — B26.0.
- Anatomiya: epididimis — moyakning orqa-yuqori yuzasida joylashgan oʻralgan naycha (uzunligi taxminan 6 m): bosh, tana va dum qismlari; spermatozoidlar shu yerda pishib yetiladi va saqlanadi, dum qismi vas deferensga davom etadi.
- Patofiziologiya: koʻpincha retrograd yoʻl — uretra yoki siydik pufagidan vas deferens orqali; yalligʻlanish odatda dum qismidan boshlanib, tana va boshga, keyin moyakka tarqaladi.
- Steril siydik refluksi (ogʻir yuk koʻtarish, Valsalva) kimyoviy epididimitga olib kelishi mumkin; gematogen yoʻl (sil, brutsellyoz, virus) kam uchraydi.
- Kattalarda oʻtkir skrotal ogʻriqning eng tez-tez sabablaridan biri; bolalar va oʻsmirlarda moyak buralishi hamda uning apendiksi buralishi birinchi oʻrinda turadi.
03
Epididimit etiologiyasi yosh va xavf omillari boʻyicha
| Guruh | Asosiy qoʻzgʻatuvchilar | Xavf omillari va izoh |
| Bolalar (balogʻatgacha) | Koliform bakteriyalar, postvirusli; kam: Mycoplasma | Siydik yoʻllari anomaliyasi izlanadi; buralish koʻproq uchraydi |
| Yosh, jinsiy faol (< 35 yosh) | Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae | Himoyasiz aloqa, yangi sherik, uretrit; M. genitalium ham mumkin |
| Anal aloqada insertiv rol | Enterik bakteriyalar (E. coli) + jinsiy yuqadigan flora | Jinsiy amaliyotni anamnezda soʻrang |
| Katta yosh (> 35 yosh) | E. coli va boshqa Enterobacterales, Pseudomonas, Enterococcus | Pufak chiqish yoʻli obstruksiyasi (BPH), SYI |
| Uretral instrumentatsiya | Gramm-manfiy flora, Pseudomonas | Kateter, sistoskopiya, prostata biopsiyasi, uretral jarrohlik |
| Immuniteti past bemorlar | Sil, kandida, kriptokokk; qandli diabet | Immunosupressiya, OIV |
| Endemik hududlar | Brucella spp., M. tuberculosis | Pasterizatsiyalanmagan sut, chorva; surunkali, bir tomonlama |
| Intravezikal BCG | Mycobacterium bovis (BCG) | Pufak saratonida BCG dan keyin granulomatoz epididimit |
04
Infeksion boʻlmagan sabablar va maxsus qoʻzgʻatuvchilar
- Amiodaron (III sinf antiaritmigi) — epididimitning dori sababi: koʻpincha epididimis boshida, bir yoki ikki tomonlama; doza kamaytirilganda yoki dori toʻxtatilganda qaytadi.
- Vaskulit: IgA-vaskulit (Henoch–Schönlein), tugunli poliarteriit, Behçet kasalligi; bolalarda IgA-vaskulit skrotal shish bilan kelishi mumkin.
- Travma, ogʻir yuk koʻtarish (siydik refluksi), vazektomiyadan keyingi konjestiv epididimit, sarkoidoz, idiopatik shakl.
- Sil epididimiti: asta-sekin boshlanadi, koʻpincha zich tugun, siydikda steril piuriya; endemik hududlarda esda tuting.
- Brutsellyoz epididimo-orxiti: endemik hududlarda, bir tomonlama, subakut; chorva yoki pasterizatsiyalanmagan sut anamnezi; serologiya; brutsellaga qarshi kombinatsiyalangan davo.
- Intravezikal BCG: granulomatoz epididimo-orxit; silga oʻxshash va u bilan chalkashishi mumkin.
- Virusli (parotit, boshqa viruslar) orxit: bakterial epididimitdan farqli, antibiotik talab qilmaydi.
05
Klinik koʻrinish va davomiylik boʻyicha tasnif
- Odatiy: bir tomonlama skrotal ogʻriq, shish va sezgirlik, kunlar davomida asta-sekin kuchayadi (buralishdan farqli: birdan).
- Hamroh belgilar: isitma, uretral ajralma, dizuriya, tez-tez siyish; ogʻriq quyi qorin yoki chov sohasiga tarqalishi mumkin.
- Boshida ogʻriq epididimis dumida; keyinchalik butun epididimis va moyak (epididimo-orxit), reaktiv gidrotsele, skrotal teri qizarishi va shishi.
- Davomiyligi boʻyicha: oʻtkir — 6 haftadan kam; subakut — 6 haftadan 3 oygacha; surunkali — 3 oydan ortiq davom etuvchi ogʻriq.
- Surunkali epididimit surunkali skrotal ogʻriq sindromi bilan bogʻliq: epididimis qalinlashgan va sezgir yoki ogʻriq yalligʻlanishsiz (EAU surunkali tos ogʻrigʻi tavsiyalari).
- Bolalarda: ogʻriq va shish; siydik tahlili va siydik yoʻllari anomaliyasini istisno qilish zarur.
06
Obyektiv koʻrik: Prehn belgisi va uning cheklovlari
- Tik va yotgan holatda koʻrik; avval sogʻlom tomon, keyin ogʻriqli tomon; dastlabki bosqichda epididimis moyakdan ajratib paypaslanadi (dum qismida sezgirlik).
- Prehn belgisi: moyakni yuqoriga koʻtarganda ogʻriq kamayishi — epididimitda «musbat», buralishda oʻzgarmaydi yoki kuchayadi.
- Cheklov: Prehn belgisi ishonchsiz — undan buralishni istisno qilish uchun foydalanib boʻlmaydi.
- Kremaster refleks epididimitda odatda saqlangan, buralishda odatda yoʻqoladi; ammo mutlaq emas: buralishda kamdan-kam saqlanishi, sogʻlomlarda yoʻq boʻlishi mumkin.
- Moyakning vaziyati: epididimitda odatda normal; buralishda yuqorida va koʻndalang (gorizontal) joylashadi.
- Uretral ajralma, prostata (ogʻriq, shish), siydik pufagi (retensiya), chov churrasi, vas deferens; harorat va qon bosimi (sepsis belgilari).
- Fournier gangrenasi belgilari (teri nekrozi, krepitatsiya, ogʻir sepsis) — shoshilinch jarrohlik.
07
Epididimit va moyak buralishi: taqqoslash
| Belgi | Epididimit / epididimo-orxit | Moyak buralishi |
| Boshlanishi | Asta-sekin (kunlar) | Birdan, soatlar ichida |
| Yosh | Har qanday; jinsiy faol yoshlar va keksalar | Koʻpincha oʻsmirlar va yosh erkaklar |
| Hamroh belgilar | Isitma, dizuriya, uretral ajralma | Koʻngil aynishi, qusish; isitma kam |
| Moyak vaziyati | Odatda oddiy | Yuqorida, koʻndalang (gorizontal) |
| Kremaster refleks | Odatda saqlangan | Odatda yoʻq (mutlaq emas) |
| Prehn belgisi | Ogʻriq kamayishi mumkin (ishonchsiz) | Kamaymaydi (ishonchsiz) |
| Doppler UZI | Epididimis giperemiyasi, moyak perfuziyasi saqlangan | Perfuziya yoʻq yoki kamaygan |
| Taktika | Antibiotik, kuzatuv | SHOSHILINCH jarrohlik tekshiruv |
08
Differensial tashxis: nimani oʻtkazib yubormaslik kerak
- Moyak buralishi — SHOSHILINCH HOLAT: birdan boshlangan ogʻriq yoki shubha boʻlsa, ultratovush uchun vaqt yoʻqotmasdan darhol jarrohlik tekshiruv; moyakni saqlab qolishda vaqt hal qiluvchi (taxminan 6 soat ichida natija eng yaxshi).
- Moyak apendiksi buralishi («koʻk nuqta» belgisi): koʻpincha bolalarda, ogʻriq yuqori qutbda; Dopplerda perfuziya saqlangan; konservativ davo.
- Moyak oʻsmasi: qattiq, ogʻriqsiz hosila; epididimo-orxit niqobida kelishi mumkin; davodan keyin ham hosila qolsa — ultratovush, oʻsma markerlari (AFP, β-hCG, LDH), urologga yoʻllash.
- Fournier gangrenasi: tez rivojlanuvchi nekrotik infeksiya, ogʻir sepsis; shoshilinch debridman va keng spektrli antibiotiklar.
- Boʻgʻilgan chov churrasi, travma (moyak yorilishi, gematotsele), IgA-vaskulit, siydik toshidan yoʻnaltirilgan ogʻriq, idiopatik skrotal shish.
- Gidrotsele, piotsele, vazektomiyadan keyingi sperma granulemasi.
09
Laborator tekshiruvlar
- Siydik tahlili va ekma (oʻrta oqim): piuriya, bakteriuriya; barcha bemorlarda.
- Uretra surtmasi yoki birinchi porsiya siydikda NAAT (PZR): C. trachomatis va N. gonorrhoeae uchun — jinsiy faol bemorlarda majburiy; surtmada leykotsitlar, gramm-manfiy diplokokklar.
- Gonoreya ekmasi (antibiotik sezgirligi uchun) kerak boʻlsa; M. genitalium PZR — davomli uretritda.
- Qon: umumiy qon tahlili, CRP — isitma va sepsis gumonida; ogʻir holatda qon ekmasi.
- STI gumonida OIV va sifilis tekshiruvi taklif qilinadi.
- Keksa bemorda: qoldiq siydik hajmi, uroflowmetriya — obstruksiyani (BPH, striktura) izlash; takrorlansa urologik tekshiruv.
- Sil gumonida: siydikda mikobakteriyalar (ertalabki namunalar); endemik hududlarda brutsellaga serologiya.
10
Skrotal Doppler ultratovush
- Qachon: tashxis noaniq, buralishni istisno qilib boʻlmasa; davoga javobsizlik; xoʻppoz yoki oʻsma gumoni; travma.
- Epididimit: epididimis kattalashgan, geterogen (gipo- yoki giperexoik), rangli Dopplerda giperemiya (perfuziya kuchaygan).
- Epididimo-orxit: moyak parenximasida ham giperemiya va geterogenlik; reaktiv gidrotsele, skrotal teri qalinlashuvi.
- Buralish: moyak perfuziyasi yoʻq yoki kamaygan; qisman buralishda oqim saqlanishi mumkin — klinik shubha ustun turadi.
- Asoratlar: xoʻppoz (suyuqlik boʻshligʻi, devor), infarkt (perfuziya yoʻqligi, geterogen parenxima), piotsele.
- Yuqori shubhada ultratovush buralishga jarrohlik tekshiruvni kechiktirmasligi kerak.
11
Epididimit va epididimo-orxit: bosqichma-bosqich yondashuv
- Tez baholash: yosh, boshlanish tezligi, ogʻriq xususiyati; buralish gumoni (birdan boshlangan, yosh, moyak yuqorida, kremaster refleks yoʻq) boʻlsa — darhol urolog va jarrohlik tekshiruv.
- Buralish gumon qilinmasa: siydik tahlili va ekma, uretral NAAT, kerak boʻlsa qon tahlili; tashxis noaniq boʻlsa — Doppler ultratovush.
- Empirik antibiotik yosh va xavf omillariga qarab: jinsiy yoʻl bilan yuqadigan flora (yosh) yoki enterik flora (katta yosh, instrumentatsiya); ogʻir holatda — statsionar, parenteral.
- Yordamchi davo: dam olish, skrotumni koʻtarib turish, sovuq, NSAID; kuchli ogʻriqda urugʻ tizimchasi blokadasi.
- 48–72 soatdan keyin qayta baholash: yaxshilanish yoʻq yoki isitma davom etsa — tashxisni qayta koʻrib chiqing (xoʻppoz, buralish, oʻsma, sil), ultratovush, antibiotikni ekma natijasi bilan tuzating.
- STI da: sherik(lar)ni tekshirish va davolash, davo tugamaguncha jinsiy aloqadan saqlanish, OIV va sifilis skrining.
- Kuzatuv: shish va induratsiya haftalar davom etishi mumkin; hosila qolsa — ultratovush va oʻsmani istisno qilish; fertillik boʻyicha maslahat.
12
Empirik antibiotik davosi tamoyillari (sinf darajasida)
| Klinik vaziyat | Preparat sinfi | Izoh |
| Yosh, jinsiy faol (xlamidiya, gonoreya) | Sefalosporin (seftriakson, bir marta) + doksitsiklin kursi | Doksitsiklin kursi taxminan 10 kun va undan koʻp |
| Anal aloqada insertiv rol | Seftriakson + ftorxinolon (enterik flora ham qoplanadi) | Mahalliy qarshilik va cheklovlarni hisobga oling |
| Katta yosh, enterik flora ehtimoli | Ftorxinolonlar (epididimis toʻqimasiga yaxshi oʻtadi) | Qarshilik va nojoʻya taʼsir tufayli ekma bilan tuzating |
| Ftorxinolonlar mumkin emas | Boshqa sinf — faqat ekma va antibiogramma boʻyicha | Ftorxinolonlarga regulyator cheklovlar bor |
| Ogʻir holat, sepsis | Parenteral keng spektrli antibiotik | Antibiotikdan oldin qon va siydik ekmasi |
| Virusli (parotit) orxit | Antibiotik kerak emas | Simptomatik davo |
| Infeksion boʻlmagan (amiodaron, vaskulit) | Sababni bartaraf etish: dozani kamaytirish yoki asosiy kasallik | Antibiotik samarasiz |
| Sil, brutsellyoz | Maxsus uzoq muddatli kombinatsiyalangan davo | Ixtisoslashgan maslahat |
13
Yordamchi davo va kuzatuv
- Dam olish, skrotumni koʻtarib turuvchi taglik yoki qoʻllab-quvvatlovchi ichki kiyim, birinchi kunlarda sovuq kompresslar.
- Ogʻriqsizlantirish: NSAID (qarshi koʻrsatma boʻlmasa), kerak boʻlsa paratsetamol; kuchli ogʻriqda — urugʻ tizimchasi blokadasi (mahalliy anestetik).
- Ogʻir yuk koʻtarish va jinsiy aloqadan davo tugaguncha saqlanish.
- 48–72 soatdan keyin qayta baholash: ogʻriq va isitma pasayishi kutiladi, shish va induratsiya haftalar davom etishi mumkin.
- Yaxshilanish boʻlmasa tashxis qayta koʻrib chiqiladi: xoʻppoz, buralish, oʻsma, sil, chidamli flora.
- Antibiotik ekma natijasiga muvofiq tuzatiladi; kurs oxirigacha yetkaziladi.
- Surunkali epididimit: NSAID, neyropatik ogʻriq dorilari, urugʻ tizimchasi blokadasi; jarrohlik (mikroxirurgik denervatsiya, epididimektomiya) oxirgi chora (EAU Chronic Pelvic Pain).
- Xoʻppoz: davom etuvchi isitma va tebranuvchi hosila; ultratovush bilan tasdiqlanadi; drenaj yoki orxiektomiya, epididimektomiya.
- Moyak infarkti: shishgan epididimis va urugʻ tizimchasi venoz oqimni siqishi; Dopplerda perfuziya yoʻqligi; orxiektomiya kerak boʻlishi mumkin.
- Piotsele, skrotal teri oqma yoʻli, reaktiv gidrotsele.
- Surunkali epididimit va skrotal ogʻriq; qaytalanish.
- Epididimis obstruksiyasi (stenoz): ikki tomonlama boʻlsa obstruktiv azoospermiya; spermatozoid sifati pasayishi, moyak atrofiyasi, antispermal antitanalar.
- Sepsis va bakteremiya — kam, ogʻir hollarda.
- Fertillik maslahati: ikki tomonlama yoki qaytalanuvchi jarayonda spermogramma (WHO 2021 usuli) taklif qilinadi.
15
Sherik boshqaruvi va profilaktika
- STI bilan bogʻliq epididimitda sherik(lar) (simptom boshlanishidan oldingi taxminan 60 kun ichida) tekshiriladi va empirik davolanadi — qayta yuqishning oldini olish uchun.
- Bemor va sherik davo tugab, simptomlar yoʻqolguncha va sherik ham davolanguncha jinsiy aloqadan saqlanadi.
- OIV va sifilis tekshiruvi; boshqa STI skrining; himoyalangan jinsiy aloqa (prezervativ).
- Qayta yuqish xavfi yuqori boʻlsa, taxminan 3 oydan keyin xlamidiya va gonoreyani qayta tekshirish.
- Mahalliy qoidalarga muvofiq STI haqida epidemiologik xabar berish.
- Keksalarda: BPH va strikturani davolash, kateter gigiyenasi, instrumentatsiyada ehtiyotkorlik.
- Epididimit takrorlansa: obstruksiya, striktura, siydik yoʻllari anomaliyasi izlanadi.
- Parotit orxiti (mumps orchitis, ICD-10: B26.0) — balogʻatdan keyingi erkaklarda parotit virusi infeksiyasining eng tez-tez uchraydigan, siylak bezlaridan tashqari asorati; balogʻatgacha kam.
- Odatda parotitdan taxminan bir hafta keyin (baʼzan parotitsiz) birdan isitma, moyak ogʻrigʻi va shishi; koʻpincha bir tomonlama, ikki tomonlama ham boʻladi.
- Tashxis klinik; tasdiq — qon yoki siylakda mumps IgM, PZR; siydik tahlili odatda normal (bakterial epididimitdan farqi).
- Davo simptomatik: dam, skrotumni koʻtarish, sovuq, NSAID; ikkilamchi infeksiya boʻlmasa antibiotik kerak emas; kortikosteroid va interferon foydasi isbotlanmagan.
- Asoratlar: moyak atrofiyasi, spermatogenez pasayishi; ikki tomonlama jarayonda bepushtlik xavfi; butunlay steril boʻlish kam.
- Profilaktika: ikki dozali MMR (qizamiq, parotit, qizilcha) vaksinasi.
- Buralishni istisno qiling; differensial uchun parotit anamnezi, kontakt va emlanmaganlik muhim.
17
Asosiy klinik xulosalar
- Epididimit — kattalarda skrotal ogʻriqning tez-tez sababi; ammo har bir oʻtkir skrotal ogʻriqda avvalo moyak buralishini istisno qiling.
- Etiologiya yoshga bogʻliq: 35 yoshgacha xlamidiya va gonoreya, katta yoshda enterik flora (obstruksiya, instrumentatsiya); amiodaron, vaskulit, sil va brutsellyoz — maxsus holatlar.
- Prehn belgisi va kremaster refleks ishonchsiz: buralishni istisno qilish uchun ularga tayanib boʻlmaydi.
- Tekshiruv: siydik tahlili va ekma, uretral NAAT; noaniq holatda skrotal Doppler ultratovush.
- Davo: yosh va xavf omillariga koʻra empirik antibiotik (sinf darajasida), yordamchi davo, 48–72 soatdan keyin qayta baholash.
- Sherik(lar)ni tekshirish va davolash, davo tugamaguncha jinsiy aloqadan saqlanish; doimiy hosila — oʻsmani istisno qilish.
- Parotit orxiti — simptomatik davo; ikki tomonlama boʻlsa bepushtlik xavfi; profilaktika — MMR vaksinasi.
125 yoshli jinsiy faol erkakda epididimitning eng ehtimoliy qoʻzgʻatuvchilari qaysi?
- E. coli va Pseudomonas
- Chlamydia trachomatis va Neisseria gonorrhoeae
- Mycobacterium tuberculosis
- Candida spp.
Javob: B. 35 yoshgacha jinsiy faol erkaklarda epididimitning yetakchi sabablari xlamidiya va gonoreya.
2Prehn belgisi haqida qaysi fikr toʻgʻri?
- Buralishni ishonchli istisno qiladi
- Epididimitni tasdiqlaydi
- Faqat bolalarda ishlaydi
- Ishonchsiz: undan buralishni istisno qilish uchun foydalanib boʻlmaydi
Javob: D. Prehn belgisi sezgirligi va oʻziga xosligi past; buralish gumoni boʻlsa jarrohlik tekshiruv zarur.
315 yoshli bolada birdan boshlangan kuchli skrotal ogʻriq, moyak yuqorida, kremaster refleks yoʻq. Birinchi qadam?
- Antibiotik kursi va uyga
- Siydik ekmasi natijasini kutish
- Darhol urolog va jarrohlik tekshiruv (buralish gumoni)
- Bir hafta kuzatish
Javob: C. Klinik jihatdan buralish ehtimoli yuqori: vaqt moyakni saqlab qolishda hal qiluvchi, tekshiruvlar jarrohlikni kechiktirmasligi kerak.
4Amiodaron qabul qiluvchi bemorda epididimit. Eng toʻgʻri taktika qaysi?
- Dozani kamaytirish yoki toʻxtatish masalasini kardiolog bilan hal qilish; antibiotik samarasiz
- Faqat uzoq muddatli antibiotiklar
- Darhol orxiektomiya
- Kortikosteroidlar
Javob: A. Amiodaron epididimiti infeksion emas; doza kamaytirilganda yoki dori toʻxtatilganda odatda qaytadi.
5Parotit orxiti uchun qaysi fikr toʻgʻri?
- Antibiotiklar majburiy
- Tashxis klinik, davo simptomatik; ikki tomonlama boʻlsa bepushtlik xavfi bor
- Faqat chaqaloqlarda uchraydi
- Albatta orxiektomiya kerak
Javob: B. Virusli orxitda antibiotik kerak emas; ikki tomonlama shikastlanishda spermatogenez pasayishi mumkin.
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- EAU Guidelines on Chronic Pelvic Pain, 2024
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- CDC Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021
- WHO Guidelines for the management of symptomatic sexually transmitted infections, 2021
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (607 KB)