Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Urologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Fimoz, parafimoz va balanopostit: tashxis va davolash

Preputsiya rivojlanishi, fiziologik va patologik fimoz, balanopostit, topikal steroidlar, sirkumsiziya koʻrsatmalari va asoratlari, parafimozda shoshilinch yordam. Talaba va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

27 slayd · 477 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Fimoz, parafimoz va balanopostit: tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Fimoz, parafimoz va balanopostitni taʼriflash, ularning ICD-10 kodlarini bilish
  • Preputsiyaning yosh bilan rivojlanishini tushuntirish va fiziologik fimozni patologik fimozdan ajratish
  • Likhen sklerozus (BXO), balanopostit sabablarini (kandida, bakterial, dermatit) va chaqaloqlarda SYI bilan bogʻliqlikni bayon qilish
  • Bolalarda topikal kortikosteroidlarning birinchi qator oʻrnini, preputsioplastika va sirkumsiziya koʻrsatmalarini (tibbiy va nomedik) farqlash
  • Parafimozda shoshilinch yordam texnikasini (qoʻl bilan reduksiya, dorsal kesim) bajarish tartibini bilish
  • Sirkumsiziya asoratlarini, kattalarda fimoz va penis saratoni xavfini hamda maslahat berish tamoyillarini bilish
02

Taʼriflar, ICD-10 va epidemiologiya

  • Fimoz (phimosis) — preputsiya teshigi torligi tufayli uni glans ustidan ortga surib boʻlmasligi.
  • Parafimoz (paraphimosis) — ortga surilgan preputsiya glans orqasida, koronar egatda qisilib qolib, oldinga qaytmasligi. Shoshilinch holat.
  • Balanit (balanitis) — glans yalligʻlanishi; balanopostit (balanoposthitis) — glans va preputsiya varagʻi birgalikdagi yalligʻlanishi.
  • ICD-10: N47 — ortiqcha preputsiya, fimoz, parafimoz; N48.1 — balanit (balanopostit); N48.0 — penis leykoplakiyasi (BXO shu yerga kiradi); Z41.2 — odatiy va ritual sirkumsiziya.
  • Fiziologik fimoz bolalikda juda keng tarqalgan; patologik fimoz katta bolalarda va kattalarda kamroq; balanopostit bolalarda ham, kattalarda ham koʻp uchraydi.
03

Preputsiya rivojlanishi va fiziologik fimoz

  • Preputsiya embriogenezda glans atrofida teri burmasi sifatida shakllanadi; ichki varagʻi glans epiteliysi bilan yopishgan (balanopreputsial adgeziyalar).
  • Tugʻilganda koʻpchilik chaqaloqlarda preputsiya toʻliq ortga surilmaydi — bu fiziologik holat.
  • Yosh bilan adgeziyalar ajraladi: epiteliy keratinizatsiyasi, smegma hosil boʻlishi va spontan ereksiyalar tufayli; preputsiya retraksiyasi bosqichma-bosqich yaxshilanadi, koʻpchilikda maktab yoshigacha va balogʻatgacha.
  • Balogʻatdan keyin ham ochilmaydigan preputsiya oz sonli yoshlarda saqlanadi.
  • Preputsiya ostidagi smegma «marvaridlari» normal, davo talab qilmaydi; siyishda preputsiyaning shishishi (ballooning) alomatsiz boʻlsa kuzatiladi.
  • Kuch bilan retraksiya mumkin emas: yoriqlar, qon ketishi va chandiqlar — ikkilamchi patologik fimoz sababi.
04

Fiziologik va patologik fimoz

BelgiFiziologik fimozPatologik fimoz
Yosh Chaqaloq va kichik bolalar; yosh bilan yaxshilanadi Odatda katta bolalar, oʻsmirlar, kattalar; yosh bilan oʻtmaydi
Preputsiya teshigi Yumshoq, elastik, tabiiy rangda Oqish, qalin, fibroz halqa (chandiq)
Sabab Balanopreputsial adgeziyalar (normal rivojlanish) Likhen sklerozus (BXO), takroriy balanopostit, kuch bilan retraksiya chandigʻi
Alomatlar Yoʻq yoki siyishda yengil shishish Ogʻriq, yoriqlar, takroriy balanit yoki SYI, zaif oqim
Taktika Kuzatuv, gigiyena, kuch bilan ochmaslik Topikal kortikosteroid; samarasiz boʻlsa jarrohlik
05

Patologik fimoz sabablari va likhen sklerozus

  • Likhen sklerozus (lichen sclerosus, balanitis xerotica obliterans, BXO) — surunkali, ehtimol immun vositali, chandiq hosil qiluvchi dermatoz; bolalarda patologik fimozning muhim sababi.
  • Klinika: preputsiya uchida oqish-qalinlashgan halqa, terining oqarishi va atrofiyasi, yoriqlar, glansga yopishish; glans, meatus va uretrani ham qamrashi mumkin (meatus stenozi, uretra torayishi).
  • Takroriy balanopostit chandiqlanishga olib keladi; kuch bilan retraksiya — ikkilamchi fimoz sababi.
  • Kattalarda: qandli diabet (glyukozuriya, infeksiyalar), surunkali yalligʻlanish, yetarli boʻlmagan yoki haddan tashqari gigiyena, psoriaz va yassi temiratki (lichen planus).
  • Sirkumsiziya paytida olib tashlangan preputsiya gistologiyaga yuboriladi (BXO ni tasdiqlash uchun).
  • Erta bosqichda faol topikal steroid sinab koʻriladi; aniq chandiqli boʻlsa sirkumsiziya koʻpincha davo hisoblanadi.
06

Balanit va balanopostit sabablari

SababKlinik belgilarDavo (umumiy)
Irritant dermatit (sovun, antiseptik, siydik) Qizarish, qichishish, quruq tangachalar; yiringsiz Irritantni bartaraf etish, iliq vannalar, yumshatuvchilar
Kandidoz (Candida) Qizil yuza, mayda pustulalar, qichishish; diabet, antibiotik, immunosupressiya fonida Topikal azol (masalan, klotrimazol); glyukozani tekshirish
Bakterial (stafilokokk, streptokokk, anaeroblar) Shish, ogʻriq, yiringli ajralma, yoqimsiz hid Gigiyena; topikal yoki sistem antibiotik (antibiogramma boʻyicha)
JYYI (gerpes, sifilis, trixomonada, VPCh) Yaralar, pufakchalar, eroziyalar; jinsiy hamkor anamnezi Etiologik tashxis va davo; hamkorni tekshirish
Likhen sklerozus, psoriaz, yassi temiratki, dori toshmasi Surunkali, standart davoga javob bermaydi Dermatolog yoki urolog; biopsiya; maxsus topikal davo
Premalignant va malign (Keyr eritroplaziyasi, saraton) Surunkali qizil yoki yarali joy, kattalarda Biopsiya shart
07

Balanopostit: tashxis va davo

  • Tashxis klinik: qizarish, shish, ogʻriq, qichishish, smegma yoki yiringli ajralma, siyishda achishish.
  • Anamnez: gigiyena (yetarli boʻlmagan va haddan tashqari), yangi sovun, prezervativ yoki moylagich, diabet, antibiotik qabuli, himoyasiz jinsiy aloqa, takroriylik.
  • Tekshiruv: yiringli, takroriy yoki davoga javob bermaydigan holatda surtma va madaniy ekish; kattalarda glyukoza yoki HbA1c; kerak boʻlsa JYYI skrining.
  • Davo: kunlik iliq vannachalar, irritantsiz parvarish; kandidozda topikal azol; bakterial holatda topikal yoki sistem antibiotik; dermatitda qisqa kurs yengil topikal steroid.
  • Bolalarda koʻpincha oʻz-oʻzidan oʻtadi; antiseptik va qattiq sovunlardan saqlaning.
  • Takroriy balanopostit fimoz va sirkumsiziya masalasini koʻtaradi.
  • Kattalarda davoga javob bermaydigan yoki takroriy holat — saraton va premalignant oʻzgarishlarni istisno qilish uchun biopsiya.
08

Chaqaloq va bolalarda SYI bilan bogʻliqlik

  • Hayotning birinchi yilida sirkumsiziya qilinmagan oʻgʻil bolalarda febril SYI xavfi yuqoriroq: preputsiya xaltasida uropatogenlar (E. coli) koloniyalanadi.
  • Bogʻliqlik siydik yoʻllari anomaliyasi (yuqori darajali reflyuks, obstruksiya) bor bolalarda eng yaqqol; sogʻlom siydik yoʻllarida sirkumsiziyaning mutlaq foydasi kichik.
  • EAU: siydik yoʻllari anomaliyasi (masalan, yuqori darajali VUR) fonida takroriy febril SYI boʻlsa, sirkumsiziya profilaktik chora sifatida koʻrib chiqiladi.
  • SYI boʻlgan bolada fimoz bor boʻlsa, USG va kerak boʻlsa VUR uchun keyingi tekshiruvlar masalasini hal qiling.
  • Muqobil: gigiyena, balanopostitni davolash, qabziyat va ichak-siydik pufagi disfunksiyasini nazorat qilish.
  • Kuch bilan retraksiya SYI profilaktikasi emas va tavsiya etilmaydi.
09

Bolada fimozga yondashuv algoritmi

  1. Anamnez: yosh, alomatlar (ogʻriq, balanit, SYI, oqim), kuch bilan retraksiya urinishlari, tizimli kasalliklar.
  2. Koʻrik: preputsiya teshigi (yumshoq yoki oqish fibroz halqa), glans va meatus (BXO belgilari), yoriqlar, adgeziyalar.
  3. Alomatsiz, yumshoq teshikli kichik bola — fiziologik fimoz: kuzatuv, gigiyena, kuch bilan ochmaslik, ota-onaga tushuntirish.
  4. Alomatli yoki chandiqli (patologik) fimoz: birinchi qator — topikal kortikosteroid va yumshoq retraksiya.
  5. Kurs davomida (bir necha hafta) va 1–2 oydan keyin natijani baholang; qaytalanishda kursni takrorlash mumkin.
  6. Samarasiz, BXO yoki takroriy balanopostit boʻlsa: preputsioplastika yoki sirkumsiziya (bolalar urologi yoki jarrohi); preputsiyani gistologiyaga yuboring.
  7. Parafimoz, takroriy balanit yoki SYI boʻlsa — sirkumsiziya koʻrsatmalarini koʻrib chiqing.
10

Konservativ davo: topikal kortikosteroidlar

  • EAU va koʻpchilik tavsiyalarga koʻra, bolalarda patologik fimoz uchun birinchi qator davo — topikal kortikosteroid (masalan, betametazon), preputsiya teshigiga yupqa qatlam bilan, kuniga 1–2 marta, taxminan 4–8 hafta.
  • Ota-ona kurs davomida yumshoq retraksiya bilan shugʻullanadi; kuchli tortish yoki majburiy ochish mumkin emas.
  • Koʻpchilik bolalarda retraksiya yaxshilanadi, qaytalanish mumkin; takroriy kurs yoki jarrohlik muhokama qilinadi.
  • Nojoʻya taʼsirlar kam: mahalliy qichishish yoki terining yupqalashishi; qisqa kursda sistem soʻrilish ahamiyatsiz.
  • BXO belgilari aniq boʻlsa, steroid javobi cheklangan; sirkumsiziya va gistologiya oqilona.
  • Balanopostit bor boʻlsa, avval uni davolang (antimikotik yoki antibiotik), keyin steroid boshlang.
  • Kattalarda BXO boshlanishida faol (ultrafaol) topikal steroid sinab koʻriladi va kuzatiladi.
11

Preputsioplastika va boshqa jarrohlik variantlari

  • Preputsioplastika (preputioplasty) — preputsiyani saqlab, teshigini kengaytirish (dorsal yoki ventral kesim va koʻndalang tikish); sirkumsiziyaga muqobil, ota-ona istagiga mos; qaytalanishi mumkin.
  • Sirkumsiziya (sunnat) — preputsiyani toʻliq yoki qisman olib tashlash; qaytalanish deyarli yoʻq, eng ishonchli usul; BXO da afzal.
  • Dorsal kesim (dorsal slit) — parafimozda vaqtincha yordam; keyin rejali sirkumsiziya.
  • Adgeziyalarni kuch bilan ajratish rutin tavsiya etilmaydi: yoriq, qon ketishi va qayta bitishish xavfi.
  • Anesteziya: bolalarda umumiy yoki kaudal blok bilan; kattalarda mahalliy yoki umumiy.
  • Tanlov: ota-ona yoki bemor istagi, yoshi, BXO bor-yoʻqligi, preputsiya holati, jarrohlik xavfi.
  • Olib tashlangan toʻqimani gistologik tekshirish (BXO, premalignant oʻzgarishlar).
12

Sirkumsiziya koʻrsatmalari

ToifaKoʻrsatma yoki sababIzoh
Tibbiy BXO (likhen sklerozus) bilan patologik fimoz Koʻpincha davo; preputsiya gistologiyaga yuboriladi
Tibbiy Topikal steroidga javob bermagan patologik fimoz Muqobil: preputsioplastika
Tibbiy Takroriy balanopostit Chandiqlanish va fimoz xavfi
Tibbiy Takroriy parafimoz Dorsal kesimdan keyin rejali operatsiya
Tibbiy (tanlangan hollar) Takroriy febril SYI va siydik yoʻllari anomaliyasi (masalan, yuqori darajali VUR) Profilaktik; xavf va foydani baholang
Nomedik Diniy, madaniy sabablar yoki ota-ona istagi Axborotli rozilik, malakali mutaxassis, ogʻriqsizlantirish, steril sharoit
Qarshi koʻrsatma Gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi, yashirin penis, qon ketish buzilishi, oʻtkir infeksiya Avval baholash va davolash
13

Parafimoz: patofiziologiya va klinik koʻrinish

  • Mexanizm: ortga surilgan preputsiya torayib qolgan halqa sifatida koronar egatni qisadi, vena va limfa oqimi buziladi, glans hamda preputsiya shishadi, shish halqani yanada kuchaytiradi.
  • Davom etsa arterial qon aylanishi buziladi: glans ishemiyasi va nekrozi. Shuning uchun parafimoz shoshilinch holat.
  • Sabablari: preputsiyani qaytarishni unutish (koʻrik, kateterizatsiya, gigiyena), fimoz, jinsiy aloqa, piersing, balanit.
  • Klinika: ogʻriq, glansning shishi va koʻkimtir-qizil tusi, halqa ortidagi shishgan preputsiya, siyishda qiyinchilik; kech belgi — glansning oqarishi yoki qorayishi.
  • Tashxis klinik, qoʻshimcha tekshiruvsiz shoshilinch yordam beriladi.
  • Profilaktika: koʻrik yoki kateterizatsiyadan keyin preputsiyani doim oldingi holatiga qaytaring.
14

Parafimozda shoshilinch yordam algoritmi

  1. Baholang: ogʻriq, shish darajasi, glans rangi va kapillyar toʻlishi; ishemiya belgisi boʻlsa kechiktirmang.
  2. Ogʻriqsizlantiring: topikal anestetik, dorsal penil nerv blokadasi yoki sedatsiya; bolada sedatsiya yoki umumiy anesteziya.
  3. Shishni kamaytiring: glansni 5–10 daqiqa qoʻl bilan yoki elastik bint bilan bosish; muz; osmotik usul (shakar) yoki shishgan preputsiyaga mayda ponksiyalar.
  4. Qoʻl bilan reduksiya: bosh barmoqlar bilan glansni ichkariga bosing, koʻrsatkich va oʻrta barmoqlar bilan qisuvchi halqani glans ustidan oldinga torting.
  5. Uddalab boʻlmasa yoki glans ishemiyasi bor boʻlsa: zudlik bilan dorsal kesim (dorsal slit) yoki sirkumsiziya, anesteziya ostida.
  6. Reduksiyadan keyin: preputsiya oldinga qaytarilgan, shish tushguncha kuzatuv, parvarish; sababni aniqlang (fimoz, balanit).
  7. Takrorlanish xavfi yuqori: rejali sirkumsiziya yoki preputsioplastika; tibbiyot xodimlarini kateterizatsiyadan keyingi qaytarishga oʻrgating.
15

Sirkumsiziya asoratlari

  • Qon ketish — eng koʻp uchraydigan erta asorat: lokal gemostaz va bosim; oilada qon ketish buzilishi (gemofiliya) boʻlsa oldindan koagulyatsiya tekshiruvi.
  • Infeksiya: yara infeksiyasi; kam hollarda ogʻir (nekrotizan infeksiya, Furnye gangrenasi) — shoshilinch holat.
  • Meatit va meatus stenozi: preputsiya himoyasi yoʻqolgach glans va meatus yalligʻlanadi; oqim ingichka va sachraydi.
  • Teri koʻp yoki kam olib tashlanishi, teri koʻprikchalari va adgeziyalar, asimmetriya, kosmetik nuqson.
  • Yashirin yoki qisilgan (buried, trapped) penis: chandiq va ortiqcha teri yetishmovchiligi; qayta jarrohlik kerak.
  • Kam uchraydigan, lekin ogʻir: uretrokutan oqma, uretra va glans jarohati (glans amputatsiyasi), asbob-qurilmalar bilan.
  • Xavf malakasiz bajarishda va nosteril sharoitda yuqori; ota-onaga qon ketish, isitma, oqim buzilishi haqida ogohlantiring.
16

Kattalarda fimoz va penis saratoni xavfi

  • Kattalarda fimoz koʻpincha orttirilgan: likhen sklerozus, diabet, surunkali balanopostit, travma.
  • Oqibatlari: gigiyena qiyinligi, takroriy balanopostit, jinsiy aloqada ogʻriq (frenulum yirtilishi), siydik oqimining buzilishi.
  • Penis yassi hujayrali saratoni xavf omillari: fimoz va surunkali yalligʻlanish, BXO, yomon gigiyena, yuqori xavfli VPCh (16, 18-tur), chekish, immunosupressiya.
  • Bolalikdagi sirkumsiziya penis saratoni xavfining pasayishi bilan bogʻliq (epidemiologik maʼlumotlar).
  • Xavotirli belgilar: davolanmaydigan yara, oʻsma yoki qattiq tugun, uzoq muddatli eritroplakiya yoki leykoplakiya, qonli yoki yoqimsiz ajralma — urologga yuboring va biopsiya qiling.
  • Davolash: topikal steroid, preputsioplastika, sirkumsiziya (BXO preputsiya bilan cheklansa koʻpincha davo); glans yoki meatus qamralsa uzoq kuzatuv, meatus stenozi va uretra torayishida uretral jarrohlik.
  • Diabetni istisno qiling: glyukoza yoki HbA1c.
17

Ota-ona va bemorga maslahat

  • Ota-onaga: koʻpchilik bolada preputsiya vaqt oʻtishi bilan oʻzi ochiladi; kuch bilan ochish yoriq va chandiq beradi.
  • Gigiyena: tashqi qismni oddiy suv bilan yuvish; preputsiya ochiladigan bolada yumshoq retraksiya va yuvish; agressiv sovun va antiseptiklardan saqlanish.
  • Qachon shifokorga: ogʻriq, qizarish va shish, yiringli ajralma, siyishda qiyinchilik, SYI, oqish halqa. Parafimoz — zudlik bilan.
  • Sirkumsiziya haqida axborotli qaror: xavf va foyda, anesteziya, parvarish, tiklanish muddati.
  • Kattalarga: diabet nazorati, xavfsiz jinsiy hayot, VPCh vaksinasi haqida maslahat, chekishni tashlash.
  • Smegma yigʻilishi normal; fimoz bor odam jinsiy aloqada ogʻriq yoki yoriq boʻlsa maslahatga kelsin.
18

Asosiy klinik xulosalar

  • Chaqaloq va kichik yoshdagi bolalarda preputsiyaning ochilmasligi odatda fiziologik; kuch bilan retraksiya qilmang.
  • Patologik fimoz — oqish fibroz halqa; sababi BXO, takroriy balanopostit yoki chandiq; bolalarda birinchi qator davo — topikal kortikosteroid.
  • Balanopostit sabablari: irritant dermatit, kandida, bakteriyalar, JYYI, dermatozlar; kattalarda davoga javob bermasa biopsiya.
  • Sirkumsiziya tibbiy koʻrsatmalar (BXO, takroriy balanopostit, parafimoz, tanlangan SYI holatlari) va nomedik sabablarga koʻra bajariladi; qarshi koʻrsatmalarni hisobga oling.
  • Parafimoz — shoshilinch holat: ogʻriqsizlantirish, shishni kamaytirish, reduksiya; muvaffaqiyatsiz boʻlsa dorsal kesim.
  • Sirkumsiziya asoratlari: qon ketish, infeksiya, meatus stenozi, yashirin penis; malakali mutaxassis zarur.
  • Kattalarda fimoz penis saratoni xavfi omili; shubhali oʻzgarishlarda biopsiya.
19

Oʻzini tekshirish

1Fiziologik fimozga qaysi belgi xos?
  1. Oqish fibroz halqa
  2. Yoriqlar va takroriy balanit
  3. Yumshoq, elastik teshik; yosh bilan yaxshilanadi
  4. Likhen sklerozus

Javob: C. Fiziologik fimozda adgeziyalar tufayli preputsiya ochilmaydi, teshik yumshoq, yosh bilan holat yaxshilanadi.

2Bolalarda patologik fimozda birinchi qator davo qaysi?
  1. Darhol sirkumsiziya
  2. Topikal kortikosteroid va yumshoq retraksiya
  3. Kuch bilan ochish
  4. Peroral antibiotik

Javob: B. EAU va koʻpchilik tavsiyalarga koʻra topikal kortikosteroid birinchi qator; jarrohlik samarasiz yoki BXO holatida.

3Parafimozda toʻgʻri taktika qaysi?
  1. Sovuq kompress bilan kuzatish
  2. Faqat antibiotik
  3. Bir oydan keyin rejali sirkumsiziya
  4. Zudlik bilan reduksiya; uddalab boʻlmasa dorsal kesim

Javob: D. Parafimoz glans ishemiyasiga olib kelishi mumkin; shoshilinch reduksiya, muvaffaqiyatsiz boʻlsa dorsal kesim yoki sirkumsiziya.

4Kattalarda penis saratoni xavfini oshiradigan omillar qaysi?
  1. Surunkali yalligʻlanish, BXO, VPCh, chekish
  2. Smegma «marvaridlari»
  3. Bolalikdagi sirkumsiziya
  4. Siyishda preputsiya ballooningi

Javob: A. Fimoz bilan birga surunkali yalligʻlanish, likhen sklerozus, yuqori xavfli VPCh va chekish xavfni oshiradi.

5Qaysi holat sirkumsiziyaga qarshi koʻrsatma hisoblanadi?
  1. Takroriy parafimoz
  2. Gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi
  3. BXO
  4. Takroriy balanopostit

Javob: B. Gipospadiyada preputsiya keyingi rekonstruksiya uchun saqlanadi, noaniq genitaliyada avval DSD baholanadi.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
  • EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (477 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish