- Gidrotsele, spermatotsele va gematotseleni taʼriflash; qin oʻsigʻi (processus vaginalis) embriologiyasini tushuntirish
- Tugʻma (kommunikatsiyalanuvchi) va orttirilgan gidrotsele turlarini, churra bilan bogʻliqligini farqlash
- Skrotal hosilalar differensial tashxisini oʻtkazish: klinik koʻrik, transilyuminatsiya cheklovlari, Doppler ultratovush
- Davolash koʻrsatmalarini va jarrohlik usullarini (Jaboulay, Lord, chov yondashuvi, aspiratsiya-sklerozlash) taqqoslash
- Asoratlarni bilish; skrotal hosilaga yondashuv algoritmini qoʻllash va oʻsmani oʻtkazib yubormaslik
02
Taʼriflar, ICD-10 va dolzarblik
- Gidrotsele (hydrocele) — moyakning xususiy qin pardasi (tunica vaginalis) varaqlari orasida seroz suyuqlik toʻplanishi. ICD-10: N43.0 (kapsulalangan), N43.1 (infeksiyalangan), N43.2 (boshqa), N43.3 (aniqlanmagan).
- Spermatotsele (spermatocele) — epididimisning (koʻpincha boshining) kistasi, ichida spermatozoidli suyuqlik bor; ICD-10: N43.4. Epididimal kistada suyuqlik seroz, spermatozoidsiz.
- Gematotsele — tunica vaginalis boʻshligʻiga qon quyilishi (travma, operatsiya, oʻsma); ICD-10: N50.1.
- Normada tunica vaginalis oz miqdorda suyuqlik ishlab chiqaradi, uni limfa va venalar soʻrib oladi; muvozanat buzilsa gidrotsele paydo boʻladi.
- Yangi tugʻilgan oʻgʻil bolalarda tez-tez uchraydi va koʻpchiligi oʻz-oʻzidan yoʻqoladi; kattalarda ham keng tarqalgan, asosan idiopatik. Spermatotsele va epididimal kistalar koʻpincha tasodifan topiladi.
- Asosiy savol: hosila yaxshi sifatli gidrotsele yoki kistami, yoki oʻsma, churra yoki shoshilinch holatmi?
03
Embriologiya va patofiziologiya: qin oʻsigʻi
- Homila rivojlanishida moyak qorin boʻshligʻidan chov kanali orqali skrotumga tushadi; peritoneumning choʻntagi — qin oʻsigʻi (processus vaginalis) — uni kuzatib boradi.
- Tugʻilish atrofida qin oʻsigʻi odatda obliteratsiyalanadi: moyak atrofida yopiq tunica vaginalis qoladi, chov kanalidagi qismi yoʻqoladi.
- Qin oʻsigʻi ochiq qolsa: tor boʻlsa — kommunikatsiyalanuvchi gidrotsele (suyuqlik qorin boʻshligʻi bilan aloqada); keng boʻlsa — ichak qovuzloqlari kiradi, yaʼni tugʻma chov churrasi.
- Kommunikatsiyalanuvchi gidrotselening xarakterli belgisi — hajmi kun davomida (tik turganda) kattalashishi, tunda yoki yotganda kichrayishi.
- Suyuqlik balansi: ishlab chiqarish ortishi (yalligʻlanish, travma) yoki soʻrilish kamayishi (limfa va venoz toʻsiq) gidrotseleni keltirib chiqaradi.
- Ayollarda analog — Nuck kanali gidrotselesi (dumaloq boylam bilan birga chov kanalida).
| Tur | Mexanizm | Klinik belgilar |
| Kommunikatsiyalanuvchi (tugʻma) | Qin oʻsigʻi ochiq, suyuqlik qorin boʻshligʻi bilan aloqada | Kunduz kattalashadi, tunda kichrayadi; churra bilan birga boʻlishi mumkin |
| Nokommunikatsion (infantil) | Qin oʻsigʻi yopilgan, suyuqlik tunica vaginalis ichida qolgan | Hajmi oʻzgarmaydi; koʻpincha oʻz-oʻzidan soʻriladi |
| Urugʻ tizimchasi gidrotselesi | Qin oʻsigʻining oraliq qismida yopiq suyuqlik toʻplami | Chov yoki skrotum yuqorisida harakatchan shish, moyakdan alohida |
| Abdomino-skrotal | Skrotal va chov yoki qorin qismlari oʻzaro tutashgan | Katta; bosganda suyuqlik bir qismdan boshqasiga oʻtadi |
| Orttirilgan idiopatik | Ishlab chiqarish va soʻrilish muvozanati buzilishi | Kattalarda asta-sekin, ogʻriqsiz kattalashadi |
| Orttirilgan ikkilamchi | Infeksiya, travma, oʻsma, operatsiya, radioterapiya | Tez rivojlansa yoki ogʻriq boʻlsa — sabab izlanadi |
| Piotsele | Epididimo-orxit yoki xoʻppoz fonida infeksiyalangan gidrotsele | Isitma, ogʻriq, teri qizarishi |
05
Orttirilgan gidrotsele sabablari
- Idiopatik (birlamchi) shakl kattalarda eng koʻp uchraydi.
- Ikkilamchi: epididimit va orxit, travma, moyak oʻsmasi (reaktiv gidrotsele), skrotal yoki chov operatsiyalari (varikotselektomiya, churra operatsiyasi), radioterapiya.
- Tizimli sabablar: assit, yurak, jigar va buyrak kasalliklari, ogʻir shishlar; qorin pardasi dializi (qin oʻsigʻi ochiq boʻlsa suyuqlik skrotumga oʻtadi); bolalarda qorin boʻshligʻiga shunt.
- Filyariatoz (Wuchereria bancrofti) — endemik tropik hududlarda yirik sabab; bizning mintaqada kam.
- Kattalarda yaqinda paydo boʻlgan yoki tez oʻsayotgan gidrotsele — yashirin oʻsma va infeksiyani istisno qiling.
- Ogʻriq boʻlmasa ham, suyuqlik ostidagi moyak va epididimisni ultratovush bilan baholash zarur.
06
Spermatotsele va epididimal kista
- Spermatotsele — epididimis (koʻpincha boshi) efferent naychalaridan yoki rete testis dan chiqqan kista; suyuqligi sutsimon, spermatozoidlar bor. Epididimal kistada suyuqlik seroz va spermatozoidsiz; klinik jihatdan farqlab boʻlmaydi.
- Odatda moyakning yuqori-orqa qutbida, moyakdan alohida paypaslanadigan, yumshoq, silliq, dumaloq, ogʻriqsiz hosila; koʻpincha tasodifan topiladi.
- Transilyuminatsiya: musbat boʻlishi mumkin, ammo sutsimon suyuqlik tufayli yorugʻlik kamroq oʻtadi.
- Ultratovush: moyakdan tashqarida, epididimis boshida, ichki exoli (spermatozoidlar) anexoik yoki gipoexoik kista; ichki septa boʻlishi mumkin.
- Koʻpchiligi simptomsiz va davo talab qilmaydi; kattalashsa yoki noqulaylik bersa, jarrohlik (spermatotselektomiya) koʻrib chiqiladi.
- Ikki tomonlama epididimal kistadenomalar Hippel–Lindau kasalligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin; epididimal kistalar vazektomiyadan keyin ham uchraydi.
- Jarrohlik epididimis obstruksiyasi va fertillikka taʼsir xavfini tugʻdirishi mumkin.
07
Skrotal hosilalar: klinik, transilyuminatsiya va ultratovush
| Hosila | Klinik belgilar | Transilyuminatsiya | Ultratovush |
| Gidrotsele | Silliq, tarang, moyakni paypaslash qiyin; yuqorisidan barmoq oʻtkazish mumkin | Musbat | Moyak atrofida anexoik suyuqlik |
| Spermatotsele, epididimal kista | Moyakdan alohida, epididimis boshida, yumshoq | Odatda musbat | Epididimis boshida kista |
| Varikotsele | «Chuvalchanglar xaltasi», Valsalva bilan kattalashadi | Manfiy | Kengaygan venalar, Dopplerda reflyuks |
| Chov churrasi | Yuqorisidan oʻtib boʻlmaydi, yoʻtal impulsi | Odatda manfiy (chaqaloqda musbat boʻlishi mumkin) | Ichak qovuzloqlari, peristaltika |
| Gematotsele | Travma yoki operatsiyadan keyin, qattiq, ogʻriqli | Manfiy | Murakkab suyuqlik, septa, ichki exo |
| Moyak oʻsmasi | Qattiq, odatda ogʻriqsiz, moyak ichida | Manfiy | Intratestikulyar qattiq hosila, perfuziya bilan |
| Epididimit, xoʻppoz | Ogʻriq, isitma, qizarish | Manfiy | Epididimis kattalashuvi, giperemiya; xoʻppoz |
| Sperma granulemasi, adenomatoid oʻsma | Epididimisda zich tugun | Manfiy | Epididimisda qattiq hosila |
08
Boshqa epididimal va paratestikulyar hosilalar; gematotsele
- Adenomatoid oʻsma — epididimisning eng tez-tez uchraydigan yaxshi sifatli oʻsmasi (odatda dum qismida): zich, ogʻriqsiz tugun; tashxis gistologik.
- Sperma granulemasi — vazektomiyadan keyin yoki epididimitda, zich ogʻriqli tugun.
- Epididimal sil: zich tugun, «tasbehsimon» vas deferens, steril piuriya; endemik hududlarda esda tuting.
- Paratestikulyar oʻsmalar: urugʻ tizimchasi lipomasi (eng tez-tez), leyomioma, kam hollarda sarkomalar (bolalarda rabdomiosarkoma); ultratovush, MRT va jarrohlik tekshiruv.
- Gematotsele: travmadan yoki operatsiyadan keyin; moyak yorilishini istisno qilish; katta yoki kattalashib borayotgan boʻlsa — jarrohlik drenaj.
- Piotsele: infeksiyalangan gidrotsele; isitma, ogʻriq; drenaj va antibiotik.
- Intratestikulyar yaxshi sifatli hosilalar: epidermoid kista (ultratovushda «piyoz poʻsti» koʻrinishi), moyak kistasi — baholash urologda.
09
Klinik koʻrik va transilyuminatsiya cheklovlari
- Anamnez: boshlanish va oʻsish tezligi, ogʻriq, kun davomida oʻzgarish (kommunikatsiya), travma, infeksiya, oldingi operatsiyalar, siydik belgilari, tizimli kasalliklar.
- Tik turgan va yotgan holatda koʻrik: skrotum assimmetriyasi, teri, hosila oʻlchami. Hosila ustidan barmoq oʻtkazish mumkinmi? Mumkin boʻlsa — chov kanali bilan bogʻliq emas (gidrotsele); mumkin boʻlmasa — churra ehtimoli.
- Gidrotsele: silliq, tarang, flyuktuatsiyalanuvchi, ogʻriqsiz; moyakni paypaslash qiyin.
- Valsalva sinovi va yoʻtal impulsi: churra va varikotsele uchun.
- Transilyuminatsiya (yorugʻlik oʻtkazish): gidrotsele va oddiy kistalarda yorugʻ qizil nur; qattiq hosila, qon (gematotsele), oʻsma oʻtkazmaydi.
- Cheklovlar: qalin devorli, tarang gidrotsele, gematotsele va piotsele yorugʻ oʻtkazmaydi; chaqaloqlarda ichak havosi ham oʻtkazadi; gidrotsele ostida oʻsma yashirinishi mumkin — transilyuminatsiya oʻsmani istisno qilmaydi.
- Moyak yaxshi paypaslanmasa yoki shubha boʻlsa — ultratovush.
10
Doppler ultratovush va oʻsmani istisno qilish
- Skrotal ultratovush (yuqori chastotali datchik) + rangli Doppler: hosilaning joylashuvi (intratestikulyar yoki ekstratestikulyar), tarkibi (suyuqlik, qattiq, murakkab), perfuziya.
- Gidrotsele: moyak atrofida anexoik suyuqlik; septa, ichki exo, devor qalinlashuvi gematotsele, piotsele yoki murakkab jarayonni koʻrsatadi.
- Ultratovush majburiy: kattalarda moyak yaxshi paypaslanmasa; yangi paydo boʻlgan yoki tez oʻsayotgan gidrotsele; travma; ogʻriq; shubhali tuguncha.
- Oʻsmani istisno qilish: intratestikulyar qattiq hosila saraton deb qaraladi; oʻsma markerlari (AFP, β-hCG, LDH); skrotal biopsiya va skrotal kesma qoʻllanmaydi — chov orxiektomiyasi (EAU Testicular Cancer).
- Ultratovush yaxshi sifatli ekstratestikulyar kistalarni (spermatotsele, epididimal kista) aniq koʻrsatadi.
- Churra gumonida — chov kanali ultratovushi; bolalarda churra tashxisi asosan klinik.
- Varikotsele gumonida Valsalva bilan Doppler (varikotsele mavzusiga qarang).
11
Davolash koʻrsatmalari (kattalar)
- Asimptomatik kichik gidrotsele va spermatotsele — kuzatuv; tibbiy davo yoʻq.
- Jarrohlik koʻrsatmalari: noqulaylik, ogʻirlik hissi, ogʻriq, kundalik hayot yoki jinsiy aloqaga xalaqit, gigiyena muammosi, juda katta hajm, kosmetik tashvish, infeksiya (piotsele), oʻsma gumoni.
- Katta, tarang gidrotsele moyakni yaxshi paypaslashga xalaqit beradi — nazoratdagi yashirin patologiya xavfi.
- Spermatotselektomiya faqat simptomatik holatda; fertillik rejalari boʻlsa epididimis obstruksiyasi xavfi haqida ogohlantirish.
- Yolgʻiz aspiratsiya davo emas — suyuqlik tez qaytadi; faqat tashxis uchun yoki jarrohlikka layoqatsiz bemorda vaqtincha.
- Davolashdan oldin oʻsma va infeksiya istisno qilinadi; xabardor rozilik, asoratlar haqida ogohlantirish.
- Qon ketishga moyillik (antikoagulyantlar) hisobga olinadi.
12
Bolalarda gidrotsele: taktika
- Chaqaloqlarda koʻp uchraydi; koʻpchiligi nokommunikatsion boʻlib, qin oʻsigʻi yopilishi bilan taxminan 12–24 oy ichida oʻz-oʻzidan yoʻqoladi.
- Shu davrgacha kuzatuv; kattalashish, kunlik tebranish yoki ogʻriq boʻlsa qayta baholash.
- Operatsiya koʻrsatmalari: 12–24 oydan keyin saqlanib qolgan gidrotsele; kommunikatsiyalanuvchi, tebranuvchi gidrotsele; churra bilan birga (churra tashxis qoʻyilganda operatsiya).
- Usul: chov yondashuvi — qin oʻsigʻini yuqori ligirovka (herniotomiya) va distal xaltani drenajlash; skrotal yondashuv bolalarda qoʻllanmaydi (ochiq qin oʻsigʻi, churra xavfi).
- Katta bola va oʻsmirda yangi gidrotsele — ultratovush (oʻsma, infeksiya, travma).
- Ogʻriq bilan birdan boshlangan shish — moyak buralishi yoki boʻgʻilgan churra (SHOSHILINCH).
- Asoratlar: moyak shikasti, ascending testis, atrofiya, vas deferens shikasti (kam) (EAU Paediatric Urology).
13
Jarrohlik va invaziv usullar: taqqoslash
| Usul | Mohiyati | Afzalliklari va cheklovlari |
| Jaboulay (sumka evertatsiyasi) | Sumka ochiladi, ortiqcha qismi kesiladi, qirralari moyak orqasida tikiladi | Yaxshi natija; gematoma xavfi koʻproq, gemostaz muhim |
| Lord plikatsiyasi | Sumka ochilib, kesilmasdan burmalab tikiladi | Dissektsiya va gematoma kam; juda katta yoki qalin devorli sumkada kamroq mos |
| Sumka rezeksiyasi | Sumkaning katta qismi kesib olinadi | Samarali; gematoma xavfi yuqori |
| Chov yondashuvi (bolalarda) | Qin oʻsigʻini yuqori ligirovka, distal xaltani drenajlash | Kommunikatsiyalanuvchi gidrotsele va churrada tanlov |
| Aspiratsiya + sklerozlash | Suyuqlik soʻrilib, sklerozant yuboriladi | Kam invaziv; takrorlanish koʻproq, ogʻriq, epididimit, fibroz |
| Spermatotselektomiya | Kista epididimisdan ajratib olinadi (mikroxirurgik) | Faqat simptomatik holatda; obstruksiya xavfi |
- Gematoma va skrotal shish — eng tez-tez asorat; puxta gemostaz, skrotal taglik, kerak boʻlsa evakuatsiya.
- Yara infeksiyasi; abssess (kam).
- Takrorlanish: aspiratsiya yoki sklerozlashdan keyin koʻp, jarrohlikdan keyin kam.
- Surunkali skrotal ogʻriq, teri sezgisi buzilishi (ilioingvinal nerv).
- Moyak atrofiyasi (urugʻ tizimchasi tomirlari shikasti) — kam.
- Vas deferens yoki epididimis shikasti (chov yondashuvida, spermatotselektomiyada) — fertillik xavfi.
- Aspiratsiya va sklerozlash: ogʻriq, kimyoviy epididimit, infeksiya, qon ketish, epididimis fibrozi; kommunikatsiyalanuvchi gidrotselada sklerozant qorin boʻshligʻiga oʻtadi — qarshi koʻrsatma.
15
Skrotal hosilaga yondashuv: bosqichma-bosqich algoritm
- Birinchi savol: ogʻriq va boshlanish tezligi. Birdan ogʻriq, qusish, yuqorida joylashgan moyak — moyak buralishi gumoni: SHOSHILINCH jarrohlik tekshiruv (alohida taqdimotga qarang).
- Ogʻriqsiz yoki sekin kattalashuvchi shish: anamnez (travma, infeksiya, operatsiya), kunlik tebranish, siydik belgilari; tik va yotgan holatda koʻrik.
- Joylashuvni aniqlang: moyak ichidami yoki tashqarisidami? Hosila ustidan barmoq oʻtkazish mumkinmi? Churra? Valsalva (varikotsele); transilyuminatsiya.
- Skrotal ultratovush + rangli Doppler: moyak paypaslanmasa, joylashuv noaniq, hosila yangi yoki tez oʻssa, travma yoki shubha boʻlsa; kattalarda amalda deyarli hamma holatda.
- Intratestikulyar qattiq hosila: AFP, β-hCG, LDH; skrotal kesma va biopsiyasiz, chov orxiektomiyasi uchun onkourologga yuborish.
- Ekstratestikulyar hosila: kista (gidrotsele, spermatotsele) — kuzatuv yoki simptomga qarab davo; murakkab (septa, qon) — gematotsele, piotsele, infeksiya; qattiq — paratestikulyar yoki epididimal oʻsma, granulema, jarrohlik tekshiruv.
- Davolash va kuzatuv: asimptomatik — kuzatuv; simptomatik — jarrohlik (kattalarda skrotal, bolalarda chov yondashuvi); oʻzgarish boʻlsa takroriy ultratovush.
16
Kuzatuv va bemorga maslahat
- Asimptomatik gidrotsele va spermatotsele: muntazam kuzatuv; hajm, ogʻriq yoki qattiqlik oʻzgarsa darhol murojaat.
- Bemorni oʻz-oʻzini tekshirishga oʻrgating: moyakda yangi qattiq tuguncha — darhol shifokorga.
- Operatsiyadan keyin: skrotal taglik (qoʻllab-quvvatlovchi ichki kiyim), sovuq, ogʻriqsizlantirish; shish haftalar davom etishi mumkin; jismoniy zoʻriqish va jinsiy aloqadan bir necha hafta saqlanish.
- Qaytalanish: shish yana paydo boʻlsa, qayta ultratovush.
- Fertillik: spermatotselektomiyadan oldin ogohlantirish; kerak boʻlsa spermogramma.
- Bolalarda: 12–24 oygacha kuzatuv; shish tebranishi yoki ogʻriq paydo boʻlsa churrani istisno qilish.
- Ogʻriq bilan birdan boshlangan shish yoki isitma — shoshilinch murojaat.
17
Asosiy klinik xulosalar
- Gidrotsele — tunica vaginalis boʻshligʻida suyuqlik; tugʻma shakli qin oʻsigʻining ochiq qolishi bilan bogʻliq (churra bilan birga boʻlishi mumkin).
- Chaqaloqlarda gidrotsele odatda 12–24 oy ichida oʻzi yoʻqoladi; saqlansa yoki churra boʻlsa — chov yondashuvi bilan operatsiya.
- Kattalarda yangi yoki tez oʻsayotgan gidrotsele, moyak paypaslanmasligi — ultratovush va oʻsmani istisno qilish.
- Transilyuminatsiya oʻsmani istisno qilmaydi: devori qalin, tarang gidrotsele yorugʻ oʻtkazmaydi, gidrotsele ostida oʻsma yashirinishi mumkin.
- Davolash faqat simptomlar, katta hajm, kosmetik shikoyat yoki shubha boʻlsa: Jaboulay yoki Lord; aspiratsiya yolgʻiz davo emas.
- Spermatotselektomiya fertillikka xavf tugʻdirishi mumkin; faqat simptomatik holatda.
- Intratestikulyar qattiq hosila — oʻsma deb qaraladi: markerlar va chov orxiektomiyasi, skrotal biopsiya yoʻq.
1Kommunikatsiyalanuvchi gidrotsele uchun qaysi belgi xos?
- Hajmi hech qachon oʻzgarmaydi
- Kun davomida kattalashib, tunda yoki yotganda kichrayadi
- Faqat qattiq hosila
- Faqat ogʻriqli shish
Javob: B. Ochiq qin oʻsigʻi orqali suyuqlik qorin boʻshligʻi bilan aloqada boʻlgani uchun hajm tik turganda ortadi, yotganda kamayadi.
2Kattalarda moyak yaxshi paypaslanmaydigan yangi gidrotselada keyingi qadam qaysi?
- Transilyuminatsiya yetarli; oʻsma istisno qilinadi
- Aspiratsiya va uyga yuborish
- Rangli Doppler bilan skrotal ultratovush
- Bir yil kuzatish
Javob: C. Gidrotsele ostida oʻsma yashirinishi mumkin; transilyuminatsiya oʻsmani istisno qilmaydi, ultratovush kerak.
33 yoshli bolada tinch gidrotsele saqlanib qolgan. Eng toʻgʻri taktika qaysi?
- Skrotal kesma bilan gidrotselektomiya
- Aspiratsiya va sklerozlash
- Bir umr kuzatish
- Chov yondashuvi: qin oʻsigʻi ligaturasi va distal xaltani drenajlash
Javob: D. Bolalarda ochiq qin oʻsigʻi ehtimoli bor, shuning uchun chov yondashuvi bilan yuqori ligirovka qilinadi.
4Aspiratsiya va sklerozlash haqida qaysi fikr toʻgʻri?
- Takrorlanish jarrohlikdan koʻp; epididimit va fibroz xavfi bor, fertillik rejalarida ehtiyotkorlik kerak
- Hech qanday xavfi yoʻq
- Bolalarda birinchi tanlov
- Kommunikatsiyalanuvchi gidrotselada afzal
Javob: A. Sklerozlash kam invaziv, ammo takrorlanish va epididimis fibrozi xavfi yuqori; kommunikatsiyalanuvchi shaklda qarshi koʻrsatilgan.
5Ultratovushda intratestikulyar qattiq hosila topildi. Nima qilinadi?
- Skrotal kesma bilan biopsiya
- Faqat antibiotik kursi
- Oʻsma markerlari (AFP, β-hCG, LDH) va chov orxiektomiyasi uchun urologik yoʻnaltirish
- Aspiratsiya
Javob: C. Intratestikulyar qattiq hosila oʻsma deb qaraladi; skrotal yondashuv va biopsiyadan qochiladi.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Testicular Cancer, 2024
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- Gray's Anatomy, 42nd ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (559 KB)