Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Urologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Kriptorxizm (tushmagan moyak): tashxis va davolash

Moyak tushishi embriologiyasi, kriptorxizm tasnifi, oqibatlari (bepushtlik, oʻsma), tashxis va EAU tavsiyalariga koʻra davolash: 6–12 oylikda orxidopeksiya. Talaba va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

24 slayd · 650 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Kriptorxizm (tushmagan moyak): tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Kriptorxizmni taʼriflash va moyak tushishining embriologik bosqichlarini (transabdominal, ingvinoskrotal) tushuntirish
  • Tushmagan moyakni tasniflash: paypaslanadigan va paypaslanmaydigan, ektopik, retraktil, ortga koʻtarilgan (ascending)
  • Oqibatlarni (bepushtlik, oʻsma xavfi, buralish, churra) bilish
  • Toʻgʻri koʻrik texnikasini bilish va USG hamda laparoskopiyaning oʻrnini baholash
  • EAU tavsiyalariga koʻra davolash vaqti va usulini, kuzatuv hamda bemor va ota-onani maslahatlashni bayon qilish
02

Taʼrif, ICD-10 va epidemiologiya

  • Kriptorxizm (cryptorchidism) — moyakning skrotumdagi odatiy joyiga tushmay qolishi; moyak yoʻlda (qorin boʻshligʻi–chov kanali) yoki ektopik joylashadi. ICD-10: Q53 (Q53.0 ektopik; Q53.1 bir tomonlama; Q53.2 ikki tomonlama).
  • Oʻgʻil bolalarda eng koʻp uchraydigan tugʻma urogenital anomaliyalardan biri.
  • Chala tugʻilgan va tugʻilish vazni kam chaqaloqlarda koʻproq; tugʻilganda tez-tez uchraydi, ammo koʻpchiligida moyak dastlabki 3–6 oyda oʻz-oʻzidan tushadi.
  • Bir yoshda taxminan 1% atrofida saqlanadi; 6 oydan keyin (tuzatilgan yosh) oʻz-oʻzidan tushish ehtimoli juda past.
  • Kriptorxizmni retraktil moyakdan ajratish muhim: retraktil moyak patologiya emas, ammo kuzatuv talab etadi.
03

Moyak tushishi embriologiyasi

  • Moyak qorin boʻshligʻi orqa devorida, buyrak yaqinida shakllanadi va gubernakulum (gubernaculum testis) orqali ichki chov halqasi tomon tortiladi.
  • 1-bosqich — transabdominal (taxminan 8–15-hafta): Leydig hujayralaridan INSL3 gubernakulumga (RXFP2 retseptori) taʼsir etib, uning qalinlashishini taʼminlaydi; androgenlar kranial osma bogʻlam regressiyasiga yordam beradi.
  • 2-bosqich — ingvinoskrotal (taxminan 25–35-hafta): androgenga bogʻliq; genitofemoral nerv (CGRP) gubernakulumni skrotumga yoʻnaltiradi; qorin ichi bosimi va qin oʻsimtasi (processus vaginalis) ham rol oʻynaydi.
  • Gormonal (gipotalamus–gipofiz–gonad oʻqi, androgenlar, INSL3) yoki mexanik omillar buzilsa, moyak tushmaydi.
  • Qin oʻsimtasi koʻpincha ochiq qoladi — shuning uchun kriptorxizm chov churrasi bilan birga uchraydi.
04

Xavf omillari va hamroh holatlar

  • Xavf omillari: chala tugʻilish, tugʻilish vaznining kamligi, oilaviy anamnez; atrof-muhitning endokrin taʼsirlari haqidagi maʼlumotlar bir xil emas.
  • Endokrin sabablar: gipogonadotrop gipogonadizm, androgenlarga sezuvchanlikning buzilishi, INSL3/RXFP2 oʻzgarishlari (kam).
  • Mexanik va tugʻma nuqsonlar: qorin old devori nuqsonlari (prune belly sindromi, gastroshiz), meningomielosele.
  • Sindromlar va jinsiy rivojlanish buzilishlari (DSD): gipospadiya bilan birga yoki ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda DSD ni istisno qiling.
  • Orttirilgan shakllar: churra operatsiyasidan keyin (iatrogen), ortga koʻtarilgan moyak.
05

Tushmagan moyak tasnifi

TurJoylashuvAsosiy xususiyatTaktika
Paypaslanadigan (chov kanali) Chov kanalida yoki ichki halqa yonida Paypaslanadi; skrotumga tushmaydi yoki qaytib chiqib ketadi Orxidopeksiya (6–12 oylikda)
Paypaslanmaydigan: qorin ichi Qorin boʻshligʻida yoki ichki halqa yonida Paypaslanmaydi; kanal ichida ham boʻlishi mumkin Laparoskopiya, soʻng orxidopeksiya yoki Fowler–Stephens
Paypaslanmaydigan: moyak yoʻq (anorxiya) Moyak yoʻq («yoʻqolgan» moyak) Qon tomirlar boʻshliqda koʻr tugaydi Qarama-qarshi moyakni fiksatsiya qilish; protez keyinroq
Ektopik Yuzaki chov choʻntagi, perineya, son, penis Odatiy yoʻldan tashqarida; koʻpincha paypaslanadi Orxidopeksiya
Retraktil Skrotumga tushiriladi va u yerda qoladi Kremaster refleks kuchli; norma varianti Kuzatuv (yiliga bir marta), operatsiya kerak emas
Ortga koʻtarilgan (ascending) Avval skrotumda edi, keyin yuqoriga koʻtarilgan Orttirilgan; qayta koʻtarilish mumkin Aniqlanganda orxidopeksiya
Iatrogen yoki orttirilgan Churra yoki boshqa operatsiyadan keyin Chandiqlanish Orxidopeksiya
06

Oqibatlar va xavflar

  • Fertillik: tushmagan moyakda germinativ hujayralar soni kamayadi; ikki tomonlama kriptorxizmda va kech davolashda bepushtlik xavfi yuqoriroq.
  • Oʻsma: moyak germinogen oʻsmasi xavfi bir necha marta ortadi; qorin ichi joylashuvda yuqoriroq; balogʻatgacha qilingan operatsiya xavfni kamaytiradi, lekin yoʻq qilmaydi.
  • Buralish: tushmagan moyakda ehtimoli yuqoriroq (ayniqsa chov va qorin ichi joylashuvda).
  • Chov churrasi (ochiq qin oʻsimtasi) tez-tez hamroh boʻladi.
  • Travma xavfi (pubis suyagiga siqilish), psixologik va kosmetik muammolar.
07

Davolash muddatining asoslari

  • Normada hayotning dastlabki oylarida («mini-balogʻat») gonotsitlar Ad-spermatogoniyalarga aylanadi — kelajakdagi spermatogenez asosi.
  • Tushmagan moyakda bu jarayon buziladi; germinativ hujayralar yoʻqolishi yosh bilan kuchayadi va bir yoshdan keyin sezilarli boʻladi.
  • Shu sababli EAU orxidopeksiyani 6–12 oylikda (tuzatilgan yosh) tavsiya qiladi, 18 oydan kech qoldirmaslik kerak.
  • 6 oygacha kuzatiladi (oʻz-oʻzidan tushishi mumkin); 6 oyda tushmagan boʻlsa, bolalar urologi yoki jarrohiga yoʻllanadi.
  • Kechiktirilgan operatsiya bepushtlik va oʻsma xavfini toʻliq yoʻq qilmaydi, ammo moyakni keyingi kuzatuv uchun paypaslanadigan qiladi.
08

Tashxis: anamnez va koʻrik

  • Anamnez: tugʻilish muddati va vazni, oilaviy anamnez, oldingi chov yoki skrotum operatsiyalari, moyak ilgari skrotumda boʻlgan-boʻlmagani (ascending?).
  • Koʻrik: iliq xona, iliq qoʻllar, tinch bola; yotgan va oʻtirgan (choʻnqaygan) holatda; moyak chov kanalidan skrotum tomon «sogʻish» harakati bilan paypaslanadi.
  • Moyakning joylashuvi, hajmi, konsistensiyasi, skrotum rivojlanishi (gipoplaziya) va qarama-qarshi moyakni baholang; qoʻl bilan tushirilgach joyida qolishini aniqlang.
  • Hamroh holatlar: churra, gipospadiya, DSD belgilari (genitaliyaning noaniqligi).
  • Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyak + gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi — shoshilinch endokrin va genetik baholash (DSD, tugʻma buyrak usti bezi giperplaziyasi).
09

Tasvirlash va laboratoriya

  • USG: yuzaki chov moyagini topishi mumkin, ammo sezgirligi cheklangan; paypaslanmaydigan moyakni ishonchli istisno qilmaydi va taktikani odatda oʻzgartirmaydi.
  • MRT va KT rutin tavsiya etilmaydi (aniqligi laparoskopiyadan past).
  • Bir tomonlama paypaslanmaydigan moyakda laboratoriya odatda shart emas.
  • Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda: anorxiyani istisno qilish uchun gormonal baholash (AMH, inhibin B, FSH, LH, testosteron; zarurat boʻlsa hCG-sinov).
  • Paypaslanmaydigan moyakda «oltin standart» — diagnostik laparoskopiya (koʻpincha darhol davolovchi).
10

Kriptorxizm: yondashuv algoritmi

  1. Tugʻilganda va 6 oylik nazoratda ikkala moyakni koʻring; 6 oygacha (tuzatilgan yosh) kuzatuv — oʻz-oʻzidan tushishi mumkin.
  2. 6 oyda hali tushmagan: bolalar urologi yoki jarrohiga yoʻllang; moyak paypaslanadimi, aniqlang.
  3. Paypaslanadigan moyak: 6–12 oylikda (18 oydan kech emas) orxidopeksiya, chov yoki skrotal kesim; churra boʻlsa shu operatsiyada tuzatiladi.
  4. Paypaslanmaydigan moyak: narkoz ostida qayta koʻrik; hamon paypaslanmasa — diagnostik laparoskopiya.
  5. Laparoskopiyada tomirlar va urugʻ yoʻli ichki halqada koʻr tugasa — moyak yoʻq, operatsiya tugaydi; moyak kanalda boʻlsa — chov orqali tuzatiladi.
  6. Qorin ichi moyak: past joylashgan — birlamchi orxidopeksiya; yuqori — Fowler–Stephens operatsiyasi (bir yoki ikki bosqichli).
  7. Retraktil moyak: yiliga koʻrik (ascending boʻlib qolishi mumkin), koʻtarilsa — orxidopeksiya. Operatsiyadan keyin kuzatuv va maslahat.
11

Gormonal terapiya

  • EAU (bolalar urologiyasi): gormonal davo (hCG, GnRH analoglari) birinchi qator davo sifatida tavsiya etilmaydi — samaradorligi past, natijalar barqaror emas (moyak koʻpincha yana koʻtariladi).
  • Jarrohlik orxidopeksiya — asosiy va yagona ishonchli davolash usuli.
  • Operatsiyadan keyin GnRH analoglari bilan qoʻshimcha davo fertillik uchun oʻrganilgan, ammo dalillar cheklangan va rutin tavsiya etilmaydi.
  • 6 oydan keyin «oʻz-oʻzidan tushar» deb kutmang: bir yoshdan oshirib kutish oqlanmaydi.
  • hCG-sinov faqat diagnostik maqsadda, endokrinolog tavsiyasi bilan, ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda qoʻllanadi.
12

Jarrohlik: paypaslanadigan moyak

  • Standart — chov orxidopeksiyasi: chov kesimi, urugʻ tizimchasini mobilizatsiya qilish, qin oʻsimtasini yuqorida bogʻlash (churra xaltasini ajratish) va moyakni skrotum dartosi ostidagi choʻntakka fiksatsiya qilish.
  • Past joylashgan moyakda skrotal yondashuv (Bianchi) ham qoʻllanadi.
  • Urugʻ tizimchasi tomirlari va urugʻ yoʻlini shikastlamaslik; yetarli uzunlik hosil qilish uchun retroperitoneal mobilizatsiya.
  • Natija: odatda muvaffaqiyat darajasi yuqori; asoratlar — moyak atrofiyasi, qayta koʻtarilish, yara infeksiyasi, urugʻ yoʻli shikasti.
  • Hamroh churra shu operatsiyada tuzatiladi.
  • Mikroxirurgik avtotransplantatsiya — kam hollarda, ixtisoslashgan markazlarda.
13

Qorin ichi moyak: laparoskopiya va Fowler–Stephens

  • Diagnostik laparoskopiya qorin ichi moyakni topadi; ichki halqada koʻr tugaydigan tomirlar moyak yoʻqligini bildiradi.
  • Ichki halqa yaqinida past joylashgan moyak: laparoskopik (yoki ochiq) birlamchi orxidopeksiya.
  • Yuqori qorin ichi moyak: Fowler–Stephens — ichki urugʻ tomirlarini bogʻlash; moyak urugʻ yoʻli arteriyasi va kollateral qon aylanishi hisobiga oziqlanadi.
  • Fowler–Stephens bir yoki ikki bosqichli (ikkinchi bosqich bir necha oydan keyin); birlamchi orxidopeksiyaga nisbatan atrofiya xavfi yuqoriroq.
  • Atrofik yoki displastik moyak yoki balogʻatdan keyingi bir tomonlama holatda oʻsma xavfi sababli orxiektomiya koʻrib chiqiladi (qarama-qarshi moyak normal boʻlsa).
  • Ikki tomonlama holatda fertillik va gormonal vazifa uchun moyakni saqlab qolishga intiladi.
14

Kuzatuv va maslahat

  • Operatsiyadan keyin 6–12 oyda moyakning joylashuvi, hajmi, atrofiya va qayta koʻtarilishini baholang; keyin muntazam koʻrik.
  • Fertillik: bir tomonlama kriptorxizmda otalik imkoniyati odatda saqlanadi, lekin normadan past boʻlishi mumkin; ikki tomonlama holatda xavf yuqori — kattalikda sperma tahlili (WHO 2021) tavsiya etiladi.
  • Oʻsma xavfi operatsiyadan keyin ham saqlanadi: balogʻatdan boshlab moyakni oyiga bir marta oʻz-oʻzini tekshirish oʻrgatiladi; shubhali oʻzgarishda USG va urologga murojaat.
  • Anorxiya yoki orxiektomiyadan keyin kosmetik protez imkoniyati haqida ayting; testosteron holatini kuzating.
  • Ota-onaga: tushmagan moyak buralishi mumkin — keskin ogʻriqda zudlik bilan shifoxonaga.
  • Retraktil moyak: balogʻatgacha yiliga bir marta koʻrik (ascending boʻlish xavfi).
15

Asosiy klinik xulosalar

  • Kriptorxizm — moyakning tushmay qolishi; paypaslanadigan, paypaslanmaydigan, ektopik, retraktil va ortga koʻtarilgan turlarni farqlang.
  • Moyak ikki bosqichda tushadi: transabdominal (INSL3) va ingvinoskrotal (androgenlar, CGRP).
  • Oqibatlar: bepushtlik, moyak oʻsmasi, buralish, churra; erta operatsiya xavfni kamaytiradi, lekin yoʻq qilmaydi.
  • Tashxis klinik; USG cheklangan; paypaslanmaydigan moyakda diagnostik laparoskopiya.
  • EAU: orxidopeksiya 6–12 oylikda, 18 oydan kech emas; gormonal terapiya birinchi qator emas.
  • Yuqori qorin ichi moyakda Fowler–Stephens; avval birlamchi orxidopeksiya imkoniyatini baholang.
  • Maslahat: fertillik va umr boʻyi oʻsma xavfi; balogʻatdan boshlab oʻz-oʻzini tekshirish.
16

Oʻzini tekshirish

1EAU bolalar urologiyasi tavsiyasiga koʻra paypaslanadigan tushmagan moyak uchun orxidopeksiyaning maqbul yoshi qaysi?
  1. 0–3 oy
  2. 6–12 oy, 18 oydan kech emas
  3. 3–5 yosh
  4. Balogʻat davrida

Javob: B. EAU orxidopeksiyani 6–12 oylikda (tuzatilgan yosh) tavsiya qiladi va 18 oydan kechiktirmaslikni aytadi.

2Tushmagan moyakda birinchi qator davo sifatida nima tavsiya etiladi?
  1. hCG kursi
  2. GnRH burun spreyi
  3. Jarrohlik orxidopeksiya
  4. Besh yoshgacha kuzatish

Javob: C. Gormonal davo samaradorligi past va barqaror emas; asosiy usul — orxidopeksiya.

3Paypaslanmaydigan moyakda aniqlash va davolashning asosiy usuli qaysi?
  1. USG yetarli
  2. MRT
  3. Testosteron darajasi
  4. Diagnostik laparoskopiya

Javob: D. USG paypaslanmaydigan moyakni ishonchli istisno qilmaydi; «oltin standart» — diagnostik laparoskopiya.

4Moyak tushishining transabdominal bosqichida qaysi omil asosiy rol oʻynaydi?
  1. Leydig hujayralaridan INSL3 gubernakulumga taʼsiri
  2. Androgenlar va genitofemoral nerv
  3. FSH
  4. Prolaktin

Javob: A. Transabdominal bosqichda INSL3 gubernakulumning qalinlashishini taʼminlaydi; ingvinoskrotal bosqich androgenlarga va CGRPga bogʻliq.

5Operatsiyadan keyingi maslahat uchun qaysi fikr toʻgʻri?
  1. Orxidopeksiya oʻsma xavfini toʻliq yoʻq qiladi
  2. Balogʻatdan boshlab moyakni oʻz-oʻzini tekshirish tavsiya etiladi
  3. Keyingi kuzatuv shart emas
  4. Sperma tahlili hech qachon kerak emas

Javob: B. Oʻsma xavfi operatsiyadan keyin ham saqlanadi, shuning uchun balogʻatdan oʻz-oʻzini tekshirish oʻrgatiladi.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
  • EAU Guidelines on Testicular Cancer, 2024
  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (650 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish