Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Urologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Priapizm: tasnif, tashxis va shoshilinch davolash

Priapizm turlari (ishemik, noishemik, takrorlanuvchi), patofiziologiya, kavernoz qon gazi mezonlari va ishemik priapizmni bosqichma-bosqich davolash algoritmi. Talaba va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

26 slayd · 664 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Priapizm: tasnif, tashxis va shoshilinch davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Priapizmni taʼriflash va uchta asosiy turini (ishemik, noishemik, takrorlanuvchi) farqlash
  • Ishemik priapizm patofiziologiyasini va vaqt omilining ahamiyatini tushuntirish
  • Sabablarni (oʻroq hujayrali kasallik, intrakavernoz inyeksiyalar, dorilar, travma) sanash
  • Kavernoz qon gazi tahlili va rangli Doppler yordamida turni aniqlash
  • Ishemik va noishemik priapizm uchun davolash algoritmini bayon qilish; asoratlarni (fibroz, erektil disfunksiya) bilish
02

Taʼrif, ICD-10 va dolzarblik

  • Priapizm (ICD-10: N48.3) — jinsiy qoʻzgʻalish yoki stimulyatsiyaga bogʻliq boʻlmagan, ular tugaganidan keyin ham davom etadigan, 4 soatdan uzoq erektsiya.
  • SHOSHILINCH HOLAT (ishemik shakli): kavernoz toʻqima ishemiyasi bir necha soatda qaytmas zararlanishga olib keladi.
  • Yosh boʻyicha ikki choʻqqi: bolalar (koʻpincha oʻroq hujayrali kasallik fonida) va taxminan 20–50 yoshdagi kattalar (koʻpincha intrakavernoz preparatlar va dorilar).
  • Koʻp qismi ishemik (past oqimli, veno-okklyuziv) priapizm; noishemik turi kam uchraydi.
  • Tashxisning asosiy savoli: ishemikmi yoki noishemikmi? Davolash taktikasi butunlay shunga bogʻliq.
03

Erektsiya va detumessensiya fiziologiyasi (qisqacha)

  • Erektsiya: jinsiy stimulyatsiya → NO ajralishi → cGMP ortishi → kavernoz arteriolalar va trabekulalar silliq mushaklarining boʻshashishi → qon oqimi ortishi; tunica albuginea ostidagi venulalar siqiladi (veno-okklyuziv mexanizm).
  • Detumessensiya: simpatik taʼsir (noradrenalin, α1-retseptorlar), RhoA/Rho-kinaza yoʻli va PDE5 faolligi silliq mushaklarni qisqartiradi va vena oqimini tiklaydi.
  • Priapizmda bu mexanizm buziladi: silliq mushak boʻshashishi choʻziladi yoki vena oqimi toʻsiladi.
  • Shu sababli davoda silliq mushakni qisqartiruvchi α-adrenergik agonistlar ishlatiladi.
04

Priapizm tasnifi

BelgiIshemik (past oqimli)Noishemik (yuqori oqimli)Takrorlanuvchi (stuttering)
Mexanizm Vena chiqishining toʻsilishi (veno-okklyuziv) Arteriya-kavernoz fistula, nazoratsiz arterial oqim Takroriy ishemik epizodlar
Ogʻriq Odatda kuchli Odatda yoʻq yoki yengil Epizod davomida ogʻriq
Rigidlik Toʻliq, kavernoz tanalar qattiq Qisman, «yarim qattiq» Toʻliq, epizodlar odatda qisqa
Kavernoz qon Toʻq, gipoksik Yorqin qizil, oksigenlangan Epizodda — ishemikdagidek
Shoshilinchlik Shoshilinch (soatlar) Shoshilinch emas Epizod choʻzilsa — shoshilinch
Asosiy sabab Oʻroq hujayrali kasallik, preparatlar, inyeksiyalar Perineal yoki penil travma Oʻroq hujayrali kasallik, idiopatik
Erektil disfunksiya xavfi Yuqori, vaqtga bogʻliq Past Qaytalanish va ishemik asoratlar
05

Ishemik priapizm patofiziologiyasi

  • Birlamchi hodisa — kavernoz tanalardan vena chiqishining toʻsilishi va qon aylanishining toʻxtashi (kavernoz «kompartment-sindrom»).
  • Ketma-ket oʻzgarishlar: gipoksiya → atsidoz → giperkapniya; qon quyuqlashadi, glyukoza kamayadi.
  • Taxminan 4 soatdan keyin toʻqima zararlanishi boshlanadi; birinchi sutka oxirida endoteliy shikasti, trombotsitlar yopishishi va silliq mushak hujayralari nekrozi, keyin fibroz.
  • Vaqt oʻtgan sari davo samaradorligi kamayadi: aspiratsiya va fenilefrin erta soatlarda eng samarali.
  • Silliq mushak nekrozi va fibroz keyinchalik erektil disfunksiyaga (ED) olib keladi.
06

Noishemik priapizm patofiziologiyasi

  • Sabab odatda perineal yoki penil travma (jumladan «otga minish» turidagi jarohat): kavernoz arteriya yorilib, qon sinusoidlarga toʻgʻridan-toʻgʻri quyiladi (arteriya-kavernoz fistula).
  • Qon oqimi yuqori, vena chiqishi saqlangan, shuning uchun ishemiya va ogʻriq boʻlmaydi.
  • Erektsiya odatda toʻliq qattiq emas va travmadan keyin kechikib (kunlar yoki haftalar) boshlanishi mumkin.
  • Kam hollarda tugʻma yoki orttirilgan fistulalar, oʻsma infiltratsiyasi bilan bogʻliq.
  • Oʻz-oʻzidan yechilishi mumkin; shoshilinch emas, ammo ishemik turni istisno qilish shart.
07

Priapizm sabablari

GuruhMisollarIzoh
Gematologik Oʻroq hujayrali kasallik, talassemiya, leykemiya, giperviskozlik Bolalarda eng muhim sabab; takrorlanuvchi turga moyillik
Dorilar: inyeksiyalar Intrakavernoz vazoaktiv preparatlar (alprostadil, papaverin, fentolamin) Kattalarda tez-tez uchraydigan sabab
Dorilar: boshqalar Antipsikotiklar, trazodon, antikoagulyantlar, α-adrenoblokatorlar, PDE5 ingibitorlari (kam), kokain, spirt Dori anamnezini batafsil yigʻing
Nevrologik Orqa miya jarohati, kauda ekvina sindromi Kam; erektsiya markaziy nazoratining buzilishi
Travmatik Perineal yoki penil jarohat Odatda noishemik (yuqori oqimli) turga olib keladi
Oʻsma va infeksiya Prostata, siydik pufagi, penis oʻsmalari infiltratsiyasi; sepsis Kam uchraydi, ammo ogʻir fon
Idiopatik Sabab aniqlanmaydi Koʻp hollarda sabab topilmaydi
08

Anamnez va obyektiv koʻrik

  • Erektsiya davomiyligi (aniq soatlarda), ogʻriq mavjudligi va rigidlik — eng muhim savollar.
  • Sabablarni qidiring: oʻroq hujayrali kasallik va boshqa qon kasalliklari, intrakavernoz inyeksiya, dori va giyohvand moddalar, travma, oldingi epizodlar va ularning davosi, dastlabki erektil funksiya.
  • Koʻrik: ishemikda kavernoz tanalar qattiq va ogʻriqli, glans va korpus spongiosum yumshoq; noishemikda qisman qattiq, ogʻriqsiz.
  • Perineal travma izlari, qorin, nevrologik holat; oʻsma belgilari (limfa tugunlari, hosilalar).
  • Hammada: yurak-qon tomir holati va qon bosimi (α-agonist ishlatishdan oldin).
09

Kavernoz qon gazi tahlili

KoʻrsatkichIshemikNoishemikNormal (aralash venoz qon)
pO2 (mm sim. ust.) < 30 > 90 taxminan 40
pCO2 (mm sim. ust.) > 60 < 40 taxminan 50
pH < 7,25 taxminan 7,40 taxminan 7,35
Qon rangi Toʻq, qora Yorqin qizil Toʻq qizil
Rangli Doppler: arterial oqim Yoʻq yoki juda sust Normal yoki yuqori; fistula koʻrinadi Erektsiyada ortadi, keyin pasayadi
10

Qoʻshimcha tekshiruvlar

  • Kavernoz qon gazi — asosiy diagnostik test: kavernoz tanaga igna kiritib qon olinadi (shu bilan davolovchi aspiratsiya ham boshlanadi).
  • Rangli dupleks Doppler: ishemikda kavernoz arteriyalarda oqim yoʻq yoki juda past; noishemikda yuqori oqim va fistula; gaz tahlilini toʻldiradi, lekin almashtirmaydi.
  • Qon tahlillari: umumiy qon tahlili, retikulotsitlar, gemoglobin elektroforezi yoki oʻroq hujayrali kasallik skriningi, koagulogramma; kerak boʻlsa toksikologik skrining.
  • Kichik tos MRT (kech murojaatda hayotiylikni baholash) yoki angiografiya (embolizatsiya rejalashtirilganda) tanlab qoʻllanadi.
  • Natijani kutib davoni kechiktirmang: klinik ishemik (ogʻriqli, qattiq) priapizmda aspiratsiya ham diagnostik, ham davolovchi.
11

Ishemik priapizm: bosqichma-bosqich algoritm

  1. Tashxis: 4 soatdan uzoq ogʻriqli rigid erektsiya; kavernoz qon gazi ± rangli Doppler; ogʻriqsizlantirish (penil blokada); asosiy kasallikni davolash (oʻroq hujayrali kasallikda — gidratatsiya, kislorod, analgeziya).
  2. Aspiratsiya ± fiziologik eritma bilan yuvish (kavernoz tanalar orqali), ogʻriqsizlantirishda.
  3. Samarasiz boʻlsa: intrakavernoz α-agonist (fenilefrin) inyeksiyasi, qon bosimi, yurak urishi va EKG nazoratida.
  4. Taxminan bir soatlik davodan keyin yechilmasa: jarrohlik shuntlar — avval distal (Winter, Ebbehoj, T-shunt, Al-Ghorab).
  5. Distal shunt samarasiz boʻlsa: tunnellash bilan distal shunt yoki proksimal shunt (Quackels, Grayhack) — ixtisoslashgan markazda.
  6. Kech murojaat (taxminan 36 soatdan uzoq) yoki fibroz belgilari: erta penil protezlash ehtimolini koʻrib chiqish.
  7. Davodan keyin: detumessensiyani kuzatish, erektil funksiyani baholash, qaytalanishning oldini olish rejasi.
12

Aspiratsiya va intrakavernoz fenilefrin

  • Aspiratsiya: igna kavernoz tananing yon qismiga kiritiladi, qon soʻriladi (toʻq qon yorqin qizilga oʻzgarguncha), soʻng fiziologik eritma bilan yuviladi; mahalliy anesteziya yoki penil blokada.
  • Fenilefrin — selektiv α1-agonist (yurakka taʼsiri nisbatan kam boʻlgani uchun tanlanadi): kavernoz silliq mushakni qisqartiradi; suyultirilgan eritma ulushlarda har 3–5 daqiqada kiritiladi, jami taxminan bir soatgacha.
  • Odatiy ulush: taxminan 100–500 mkg; qatʼiy nazorat: qon bosimi, yurak urishi, EKG.
  • Nojoʻya taʼsirlar: arterial gipertenziya, refleks bradikardiya, aritmiya, bosh ogʻrigʻi, rangparlik; ehtiyot: nazoratsiz gipertenziya, yurak kasalliklari, MAO ingibitorlarini qabul qilish.
  • Muvaffaqiyat mezoni: detumessensiya, ogʻriqning yoʻqolishi, kavernoz qonning qizil rangga oʻtishi; qaytalansa takrorlanadi.
  • Oʻroq hujayrali kasallikda sistemali davo (gidratatsiya, ogʻriqsizlantirish, kislorod, almashtirib quyish) urologik davoning oʻrnini bosmaydi, ammo uni toʻldiradi.
13

Jarrohlik shuntlar va erta penil protezlash

  • Shunt maqsadi — kavernoz tanalardan qon chiqishi uchun yoʻl yaratish (glansga, spongioz tanaga yoki katta teri osti venasiga).
  • Distal shuntlar — birinchi tanlov: Winter (biopsiya ignasi bilan), Ebbehoj (skalpel bilan), T-shunt (skalpelni 90° burish), Al-Ghorab (oq parda boʻlagini kesib olish).
  • Proksimal shuntlar (Quackels — kavernoz-spongioz, Grayhack — kavernoz-safena) murakkabroq va asoratlari koʻproq: uretra shikasti, fistulalar, emboliya, sepsis.
  • Shuntlar ED xavfini kamaytirmaydi va kech ishemiyada samarasiz boʻlishi mumkin.
  • Kech murojaatda (taxminan 36 soatdan uzoq) kavernoz fibroz ehtimoli yuqori; fibroz paydo boʻlishidan oldin erta penil protezlash ED davosi sifatida koʻrib chiqiladi.
  • ED xavfi haqida oldindan ogohlantirish va xabardor rozilik olish majburiy.
14

Noishemik priapizm: davolash

  • Birinchi qadam — kuzatuv: ogʻriq va ishemiya yoʻq, koʻpincha oʻz-oʻzidan yechiladi; shoshilinch aralashuv talab etilmaydi.
  • Konservativ: perineyga muzli kompress va uni bosish (ayniqsa bolalarda, yaqinda boʻlgan travmadan keyin) baʼzan yordam beradi.
  • Davom etsa va bemor xohlasa: tanlab arterial embolizatsiya (vaqtincha materiallar — avtolog laxta, jelatin gubka — ED xavfini kamaytiradi); kerak boʻlsa takrorlanadi.
  • Jarrohlik ligirovka — oxirgi chora; ishemik priapizmdagi shuntlar noishemik turda qoʻllanmaydi.
  • Kuzatuv davomida ogʻriq va rigidlik kuchaysa — qayta baholash (ishemik turga oʻtish ehtimoli).
  • Prognoz: erektil funksiya odatda saqlanadi, lekin embolizatsiyadan keyin ED xavfi bor.
15

Takrorlanuvchi (stuttering) priapizm: profilaktika

  • Takroriy ogʻriqli erektsiyalar, oraliqlarda yumshash; koʻpincha oʻroq hujayrali kasallikda; har bir epizod ishemik priapizmga aylanishi mumkin.
  • Bemorni oldindan oʻqitish: epizod choʻzilsa 4 soatni kutmasdan, imkon qadar erta shifoxonaga murojaat qilish.
  • Profilaktika (dalil darajasi cheklangan): gormonal terapiya (GnRH analoglari, antiandrogenlar, 5α-reduktaza ingibitorlari), PDE5 ingibitorlarini kunlik kam dozada (erektsiya yoʻq paytda), oʻroq hujayrali kasallikda gidroksikarbamid.
  • Fenilefrinni uyda oʻz-oʻziga kiritish ayrim markazlarda tanlangan bemorlarda qoʻllanadi — faqat yoʻriqnoma va nazorat ostida.
  • Antiandrogenlar libido va erektil funksiyaga taʼsir qilishi mumkin — yosh bemorlarda ehtiyotkorlik.
  • Sabab davolanadi: dori almashtiriladi, gematologik kasallik nazorat qilinadi.
16

Asoratlar, prognoz va bemorni maslahatlash

  • Asosiy asorat — erektil disfunksiya; xavf ishemiya davomiyligiga bogʻliq: qancha uzoq boʻlsa, shuncha ogʻir.
  • Kavernoz fibroz, penis qisqarishi va deformatsiyasi; chuqur ishemiyada penil protezlash kerak boʻlishi mumkin.
  • Jarrohlik asoratlari: yara infeksiyasi, uretra shikasti, fistulalar, qaytalanish.
  • Maslahat: erta murojaat zarurligi, qaytalanish va ED xavfi; sabab dori boʻlsa, qaytalanmasligi uchun tavsiyalar.
  • Kuzatuv: davodan keyin erektil funksiyani (IIEF-5) muntazam baholash, zarurat boʻlsa ED davosi.
17

Asosiy klinik xulosalar

  • Jinsiy stimulyatsiyasiz 4 soatdan uzoq erektsiya — priapizm; avvalo turini aniqlang (ishemikmi yoki yoʻqmi).
  • Ishemik priapizm — shoshilinch holat: vaqt qancha qisqa boʻlsa, natija shuncha yaxshi.
  • Kavernoz qon gazi: ishemiyada pO2 < 30, pCO2 > 60 mm sim. ust., pH < 7,25; noishemikda qon yorqin qizil, oksigenlangan.
  • Ishemik: aspiratsiya/yuvish → intrakavernoz α-agonist (fenilefrin) monitoring ostida → shuntlar; kech murojaatda erta penil protezlash.
  • Noishemik: kuzatuv; kerak boʻlsa tanlab embolizatsiya; shuntlar kerak emas.
  • Oʻroq hujayrali kasallikda sistemali davo urologik davoning oʻrnini bosmaydi.
  • Asosiy asorat — ED; qaytalanishni sababni davolash va profilaktika bilan oldini oling.
18

Oʻzini tekshirish

1Priapizmning umumiy qabul qilingan taʼrifi qaysi?
  1. Jinsiy aloqadan keyingi 1 soatdan uzoq erektsiya
  2. Jinsiy qoʻzgʻalishga bogʻliq boʻlmagan yoki undan keyin davom etgan 4 soatdan uzoq erektsiya
  3. Faqat ogʻriqli erektsiya
  4. Bir sutkadan uzoq davom etgan erektsiya

Javob: B. Priapizm — jinsiy stimulyatsiyaga bogʻliq boʻlmagan yoki undan keyin davom etgan, 4 soatdan uzoq erektsiya.

2Kavernoz qon gazi: pO2 20 mm sim. ust., pCO2 80 mm sim. ust., pH 7,1. Bu qaysi tur?
  1. Noishemik priapizm
  2. Normal venoz qon
  3. Ishemik priapizm
  4. Qon gazi tur haqida maʼlumot bermaydi

Javob: C. pO2 < 30, pCO2 > 60 va pH < 7,25 ishemik (past oqimli) priapizmga xos.

3Ishemik priapizmni davolashning odatiy ketma-ketligi qaysi?
  1. Embolizatsiya → aspiratsiya → shunt
  2. Darhol proksimal shunt
  3. Faqat kuzatish
  4. Aspiratsiya/yuvish → intrakavernoz fenilefrin → shunt

Javob: D. Avval aspiratsiya ± yuvish, keyin intrakavernoz α-agonist; samarasiz boʻlsa jarrohlik shunt (avval distal).

4Noishemik priapizm uchun qaysi belgi xos?
  1. Kuchli ogʻriq va toʻliq rigidlik
  2. Travmadan keyin ogʻriqsiz, qisman rigid erektsiya; yorqin qizil qon
  3. pH < 7,25
  4. Dopplerda kavernoz arteriyalarda oqim yoʻq

Javob: B. Noishemik tur arteriya-kavernoz fistula tufayli yuzaga keladi: ogʻriqsiz, qisman rigid, qon yorqin qizil.

5Oʻroq hujayrali kasallikli bemorda ishemik priapizm. Qaysi fikr toʻgʻri?
  1. Sistemali davo bilan bir vaqtda urologik aralashuv ham boshlanadi
  2. Faqat sistemali davo yetarli
  3. Fenilefrin mutlaqo man etiladi
  4. Davo 24 soatdan keyin boshlanadi

Javob: A. Gidratatsiya, ogʻriqsizlantirish va kislorod urologik davoni (aspiratsiya, fenilefrin) almashtirmaydi, uni toʻldiradi.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
  • Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease, 10th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (664 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish