Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Andrologiya · Shifokorlar uchun

Erektil disfunksiya: tashxis va bosqichma-bosqich davolash

Erektil disfunksiyaning taʼrifi, patofiziologiyasi, baholash tartibi (IIEF-5, laboratoriya) va EAU boʻyicha bosqichli davo; shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

27 slayd · 556 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Erektil disfunksiya: tashxis va bosqichma-bosqich davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Erektil disfunksiyani (ED) taʼriflash va ICD-10 boʻyicha kodlash (N52, F52.2).
  • Erektsiya fiziologiyasini (NO–cGMP yoʻli) va ED ning asosiy patofiziologik turlarini sharhlash.
  • ED ni yurak-qon tomir kasalliklarining erta belgisi sifatida baholash va xavf omillarini aniqlash.
  • Anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik va laborator tekshiruvlarni izchil oʻtkazish; maxsus testlarning oʻrnini bilish.
  • EAU boʻyicha bosqichli davoni (turmush tarzi, PDE5 ingibitorlari, ikkinchi va uchinchi qator) tanlash.
  • Maxsus holatlarni (prostatektomiyadan keyin, diabet, gipogonadizm) va mutaxassisga yuborish mezonlarini bilish.
02

Taʼrif, kodlar va epidemiologiya

  • Taʼrif: qoniqarli jinsiy aloqa uchun yetarli erektsiyaga erishish va/yoki uni saqlab turishning davomli yoki takroriy imkonsizligi (odatda uch oydan ortiq davom etganda).
  • ICD-10: N52 — erkaklarda ED (N52.0 vaskulogen, N52.2 dori keltirib chiqargan, N52.3 muolajadan keyingi); F52.2 — jinsiy aʼzo javobining yetishmasligi (psixogen ED).
  • Epidemiologiya: tarqalish yoshga qarab keskin ortadi; populyatsion tadqiqotlarda 40–70 yoshdagi erkaklarning taxminan yarmida turli darajadagi ED aniqlangan.
  • ED hayot sifatini pasaytiradi, juftlik munosabatlariga taʼsir qiladi va koʻpincha depressiya bilan birga keladi; bemorlar odatda oʻzi aytmaydi — shifokor soʻrashi kerak.
  • Libido, ejakulyatsiya va orgazm erektsiyadan alohida funksiyalar — ularni ham baholang.
03

Erektsiya fiziologiyasi: NO–cGMP yoʻli

  • Jinsiy qoʻzgʻalishda parasimpatik (S2–S4) va nonadrenergik-nonxolinergik nerv tolalari hamda endoteliy azot oksidi (NO) ajratadi.
  • NO guanilatsiklazani faollashtiradi → cGMP ortadi → kavernoz arteriolalar va trabekulalar silliq mushaklari boʻshashadi, qon oqimi kuchayadi.
  • Gʻovak jismlar kengayib, subtunikal venulalarni oq pardaga bosadi (veno-okklyuziv mexanizm): venoz oqim kamayadi va rigidlik hosil boʻladi.
  • PDE5 fermenti cGMP ni parchalaydi; PDE5 ingibitorlari bu yoʻlni kuchaytiradi, lekin jinsiy stimulyatsiyasiz erektsiya chaqirmaydi.
  • Simpatik tizim (T11–L2), Rho-kinaza va noradrenalin silliq mushak tonusini oshirib detumessensiyani taʼminlaydi; somatik (pudendal, S2–S4) nerv chanoq tubi mushaklari orqali rigidlikni kuchaytiradi.
04

ED ning patofiziologik turlari

TurAsosiy mexanizmMisollar
Vaskulogen Arterial qon kirishining kamayishi yoki veno-okklyuziv yetishmovchilik Ateroskleroz, diabet, gipertoniya, chekish, dislipidemiya, qarilik
Neyrogen Markaziy yoki periferik nerv oʻtkazuvchanligining buzilishi Orqa miya jarohati, koʻp skleroz, Parkinson kasalligi, insult, diabetik neyropatiya
Gormonal Androgen taqchilligi yoki gormon muvozanatining buzilishi Gipogonadizm, giperprolaktinemiya, qalqonsimon bez kasalliklari
Psixogen Markaziy tormozlanish va simpatik tonusning ortishi Ishlash xavotiri, depressiya, stress, juftlikdagi muammolar
Dori keltirib chiqargan Markaziy, gormonal yoki qon tomir taʼsiri Tiazidlar, beta-blokatorlar, SSRI, antiandrogenlar, opioidlar, alkogol
Jarrohlikdan keyingi / jarohat Kavernoz nervlar yoki tomirlarning shikastlanishi Radikal prostatektomiya, sistektomiya, toʻgʻri ichak jarrohligi, chanoq sinishi, nurlanish
05

ED — yurak-qon tomir kasalliklarining belgisi

  • ED va ateroskleroz umumiy asosga ega: endoteliy disfunksiyasi, NO yetishmovchiligi, yalligʻlanish va silliq mushak disfunksiyasi.
  • Jinsiy aʼzo arteriyalari koronar arteriyalarga qaraganda ancha ingichka, shuning uchun qon tomir yetishmovchiligi avval erektsiyada namoyon boʻlishi mumkin.
  • ED koʻpincha koronar kasallik klinikasidan bir necha yil oldin paydo boʻladi — ayniqsa yosh bemorlarda va diabetda.
  • ED aniqlangan har bir erkakda yurak-qon tomir xavfini baholang: qon bosimi, lipidlar, glyukoza/HbA1c, bel aylanasi, chekish, oilaviy anamnez; shikoyat boʻlsa — kardiolog.
  • Davo oldidan jinsiy faollikning yurak uchun xavfini baholang: past xavfda davo mumkin; oʻrtacha xavfda avval kardiologik baho olinadi.
  • Yuqori xavfda (beqaror stenokardiya, nazoratsiz gipertoniya, yaqinda miokard infarkti, ogʻir yurak yetishmovchiligi) jinsiy faollik va davo holat barqarorlashguncha kechiktiriladi.
06

Xavf omillari va hamroh holatlar

  • Oʻzgartirib boʻlmaydigan: yosh, qaror topgan qon tomir kasalligi, genetik moyillik.
  • Oʻzgartirish mumkin: chekish, semizlik, kam harakatlik, ortiqcha alkogol, giyohvand moddalar, metabolik sindrom, dislipidemiya.
  • Kasalliklar: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari, surunkali buyrak kasalligi, depressiya, obstruktiv uyqu apnoesi.
  • Urologik holatlar: pastki siydik yoʻllari simptomlari / BPH, surunkali prostatit, Peyroni kasalligi; chanoq jarrohligi va nurlanish.
  • Endokrin: gipogonadizm, giperprolaktinemiya, gipo- va gipertireoz.
  • Dorilar va moddalar: antigipertenziv, antidepressant, antiandrogen, opioid dorilar, alkogol, anabolik steroidlar.
07

Baholash: anamnez

  • Jinsiy anamnez: boshlanishi (keskin yoki asta), davomiyligi, vaziyatga bogʻliqligi (barcha vaziyatlarda yoki faqat bittasida), ertalabki va tungi erektsiyalar, masturbatsiyada erektsiya.
  • Boshqa sohalar: libido, ejakulyatsiya, orgazm, qoniqish; juft omillari (sherikning jinsiy funksiyasi, munosabatlar sifati).
  • Tibbiy anamnez: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir va nevrologik kasalliklar, chanoq yoki perineum jarrohligi/jarohati, nurlanish, siydik simptomlari.
  • Dorilar va moddalar: antigipertenziv, antidepressant, antiandrogen, 5-ARI, opioid; alkogol, nikotin, giyohvand moddalar.
  • Psixososial omillar: stress, depressiya, xavotir, travma; depressiyani PHQ-9 kabi soʻrovnoma bilan skrining qiling.
  • Organik ED ga xos: asta rivojlanish, doimiylik, ertalabki erektsiyalarning yoʻqligi. Psixogen ED ga xos: keskin boshlanish, vaziyatga bogʻliqlik, ertalabki erektsiyalar saqlangan; aralash shakl koʻp uchraydi.
  • Standart soʻrovnoma: IIEF-5 (SHIM) — davo oldidan va keyin takrorlanadi.
08

IIEF-5 (SHIM): ballar va ED darajasi

IIEF-5 balliErektil funksiya darajasi
22–25 ED yoʻq (normal funksiya)
17–21 Yengil ED
12–16 Yengil va oʻrtacha ED
8–11 Oʻrtacha ED
≤ 7 Ogʻir ED
09

Tekshiruvlar: nimani va qachon

TekshiruvNimani koʻrsatadiQachon buyuriladi
Obyektiv koʻrik Qon bosimi, BMI/bel, ikkilamchi jinsiy belgilar, jinsiy aʼzo va moyaklar, prostata, nevrologik refleks Barcha bemorlarda
Glyukoza yoki HbA1c Diabet va prediabet Barcha bemorlarda
Lipid profili Dislipidemiya va yurak-qon tomir xavfi Barcha bemorlarda (yaqinda tekshirilmagan boʻlsa)
Ertalabki umumiy testosteron Gipogonadizm Bazaviy baholashda; istak pasaygan boʻlsa albatta
PSA Prostata saratoni skrining; testosteron davosidan oldin Yosh va xavfga qarab, bemor bilan birgalikda qaror
Penil dupleks Doppler Arterial yetishmovchilik (PSV past) va venoz oqish (EDV yuqori) Tanlangan: yosh bemor, jarohat, jarrohlik rejasi, davo samarasiz
NPT (tungi penil tumessensiya) Psixogen va organik ED ni farqlash Kamdan-kam: tashxis noaniq yoki sud-tibbiy savollarda
10

Birinchi qadam: turmush tarzi va xavf omillari nazorati

  • EAU yondashuvi: qaytariladigan sabablarni topish va davolash ED terapiyasi bilan parallel yoki undan oldin boshlanadi.
  • Turmush tarzi: vaznni kamaytirish, jismoniy faollikni oshirish, chekishni tashlash, alkogolni cheklash, giyohvand moddalarni toʻxtatish — erektil funksiyani yaxshilashi mumkin.
  • Dorilarni qayta koʻrish: iloji boʻlsa ED keltirib chiqargan dorini xavfsizroq muqobilga almashtirish (davolovchi shifokor bilan kelishib); bemor oʻzboshimchalik bilan toʻxtatmasligi kerak.
  • Surunkali kasalliklar nazorati: diabet, gipertoniya, dislipidemiya, depressiya, uyqu apnoesi.
  • Tasdiqlangan gipogonadizm boʻlsa — testosteron almashtirish terapiyasi (qarshi koʻrsatmalar hisobga olinadi).
  • Bemor va sherik bilan maslahat: kutilmalarni aniqlash, sherikni jalb qilish, kerak boʻlsa psixoseksual yordam.
11

EAU boʻyicha ED davosi: bosqichma-bosqich

  1. Bazaviy baholash: anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik, glyukoza, lipidlar, ertalabki testosteron; yurak-qon tomir xavfini baholash.
  2. Qaytariladigan sabablar va turmush tarzi: xavf omillari nazorati, dorilarni qayta koʻrish, gipogonadizmni davolash.
  3. Bemor (va sherik) bilan birgalikda qaror: kutilmalar, afzalliklar, qarshi koʻrsatmalarni aniqlash.
  4. Birinchi qator: ichiladigan PDE5 ingibitori (talab boʻyicha yoki kunlik past dozali tadalafil); kerak boʻlsa psixoseksual terapiya.
  5. Samarani baholash: kamida 4–8 urinishdan keyin, toʻgʻri qoʻllanganda va bardosh beriladigan yuqori dozada; samarasizlikni eʼlon qilishdan oldin shuni tekshiring.
  6. Ikkinchi qator: kavernoz jismga alprostadil inyeksiyasi, vakuum-qurilma (± siqish halqasi), uretral yoki mahalliy alprostadil.
  7. Uchinchi qator: penil protez (yarim qattiq yoki shishiriladigan) — refrakter ED va bemor roziligida.
  8. Har bosqichda kuzatuv: samara, nojoʻya taʼsirlar, bemor va sherik qoniqishi.
12

Ichiladigan PDE5 ingibitorlarini taqqoslash

Preparat (INN)Taʼsir boshlanishiTaʼsir davomiyligiOdatiy doza (talab boʻyicha)
Sildenafil ~30–60 daqiqa; yogʻli ovqat soʻrilishni sekinlashtiradi ~4–6 soat 25–100 mg
Tadalafil ~30 daqiqadan; ovqat taʼsir qilmaydi 36 soatgacha; kunlik past doza ham mumkin 10–20 mg; kunlik 2,5–5 mg
Vardenafil ~30–60 daqiqa; yogʻli ovqat taʼsirni kamaytiradi ~4–6 soat 5–20 mg
Avanafil ~15–30 daqiqa; ovqat taʼsiri kam ~5–6 soat 50–200 mg
13

PDE5 ingibitorlari: mexanizm va qarshi koʻrsatmalar

  • Mexanizm: PDE5 ni selektiv ingibitsiyalab cGMP parchalanishini kamaytiradi va NO vositasidagi silliq mushak boʻshashishini kuchaytiradi; samara uchun jinsiy stimulyatsiya kerak.
  • Mutlaq qarshi koʻrsatma: organik nitratlar (nitrogliserin, izosorbid, amilnitrit) — ogʻir gipotenziya xavfi. Orasidagi interval: sildenafil/vardenafildan keyin taxminan 24 soat, tadalafildan keyin 48 soat.
  • Riotsiguat (sGC stimulyatori, oʻpka gipertenziyasida) bilan birga qoʻllash qarshi koʻrsatilgan.
  • Ehtiyotkorlik: beqaror stenokardiya, yaqinda miokard infarkti yoki insult, ogʻir gipotenziya, ogʻir jigar yoki buyrak yetishmovchiligi, irsiy retina degeneratsiyasi (retinitis pigmentosa), oldingi NAION.
  • Dori oʻzaro taʼsiri: alfa-blokatorlar (ortostatik gipotenziya — past dozadan boshlang, qabul vaqtini ajrating); kuchli CYP3A4 ingibitorlari (ketokonazol, ritonavir, klaritromitsin) — dozani kamaytiring.
  • Vardenafil QT oraligʻini uzaytiruvchi antiaritmiklar (IA va III sinf) bilan ehtiyotkorlikni talab qiladi.
14

PDE5 ingibitorlari: nojoʻya taʼsirlar va maslahat

  • Koʻp uchraydi: bosh ogʻrigʻi, yuzning qizarishi, dispepsiya, burun bitishi, bosh aylanishi; tadalafilda — bel ogʻrigʻi va mialgiya.
  • Koʻrish oʻzgarishlari (koʻkimtir tus, yorugʻlikka sezuvchanlik): sildenafil va vardenafilda koʻproq (PDE6 bilan kesishgan taʼsir).
  • Kam uchraydi, jiddiy: NAION (old ishemik optik neyropatiya) — keskin koʻrish yoʻqolishida preparatni darhol toʻxtating; keskin eshitish pasayishi; sinkopa.
  • SHOSHILINCH: 4 soatdan uzoq davom etgan ogʻriqli erektsiya (priapizm) — darhol shifoxonaga; bemorni oldindan ogohlantiring.
  • Maslahat: preparat jinsiy stimulyatsiya bilan ishlaydi; sutkada bir martadan koʻp qabul qilinmaydi; yogʻli ovqat sildenafil va vardenafil taʼsirini sekinlashtiradi.
  • Kunlik past dozali tadalafil: tez-tez jinsiy aloqa va spontanlikni istaganda hamda BPH simptomlari boʻlgan bemorlarda qulay.
15

Ikkinchi va uchinchi qator davolash

  • Intrakavernoz alprostadil (PGE1): cAMP orqali silliq mushaklarni boʻshashtiradi; birinchi dozani klinikada oʻrgating va sozlang. Nojoʻya taʼsirlar: ogʻriq, gematoma, fibroz, kamdan-kam priapizm.
  • Alprostadil: priapizmga moyillikda (oʻroqsimon hujayrali anemiya, leykoz, koʻp miyeloma) ehtiyot boʻling; antikoagulyantlarda qon ketish xavfi.
  • Uretral/mahalliy alprostadil: kamroq samarali, lekin invaziv emas.
  • Vakuum-erektsiya qurilmasi: salbiy bosim + asosda siqish halqasi (30 daqiqadan uzoq qoldirilmaydi); jinsiy aʼzo sovuq yoki koʻkargan boʻlishi, ejakulyatsiya bloklanishi; qon ketish buzilishlarida ehtiyotkorlik.
  • Past intensivlikli zarba-toʻlqin terapiyasi (Li-ESWT): yengil vaskulogen ED da tadqiq qilinmoqda; dalillar hali cheklangan, standart birinchi qator emas.
  • Uchinchi qator — penil protez: yarim qattiq (egiluvchan) yoki shishiriladigan; boshqa usullar samarasiz yoki qabul qilinmaganda. Qaytarilmas operatsiya; xavflar: infeksiya (diabetda yuqoriroq), mexanik nosozlik, eroziya.
  • Tanlov bemor va sherik bilan: har variantning afzallik va kamchiliklari, qulaylik va narx.
16

Maxsus holatlar

  • Radikal prostatektomiyadan keyin: neyrovaskulyar tutamlarning saqlanishi tiklanish ehtimolini oshiradi; tiklanish oylar va yillar davom etishi mumkin.
  • Erta penil reabilitatsiya (PDE5 ingibitorlari, inyeksiyalar, vakuum-qurilma) amalda keng qoʻllanadi, ammo uzoq muddatli foydasi isbotlanishi cheklangan — bemorga ochiq aytish kerak.
  • Diabet: ED koʻpincha erta va ogʻir; PDE5 ingibitorlari samarasi pastroq boʻlishi mumkin — glikemik nazorat, neyropatiya va yurak-qon tomir xavfini birga boshqaring.
  • Gipogonadizm: ikki marta ertalabki past testosteron va simptomlar boʻlsa testosteron almashtirish; PDE5 ingibitoriga javob bermagan bemorlarda testosteron bilan birgalikda samara berishi mumkin.
  • Testosteron qarshi koʻrsatmalari: davolanmagan prostata saratoni, yuqori gematokrit (polisitemiya), yaqin orada farzand koʻrish rejasi (spermatogenezni bostiradi). Nazorat: gematokrit va PSA.
  • Yosh bemor, umrbod ED yoki chanoq/perineum jarohatidan keyingi ED: arterial lezyonni istisno qilish uchun maxsus tekshiruv va urologga yuborish.
17

Qachon yuborish kerak va kuzatuv

  • Urolog-androlog yoki seksologga: PDE5 ingibitoriga javobsizlik, yosh bemor va umrbod ED, jinsiy aʼzo deformatsiyasi (Peyroni kasalligi), chanoq jarohati yoki jarrohligi, ikkinchi/uchinchi qator davo.
  • Endokrinologga: tasdiqlangan past testosteron, giperprolaktinemiya, qalqonsimon bez kasalligi, murakkab diabet.
  • Kardiologga: yuqori yoki aniqlanmagan yurak-qon tomir xavfi; jinsiy faollik yurak uchun xavfli boʻlishi mumkin boʻlgan bemorlar.
  • Psixiatr, psixoterapevt yoki seksologga: ogʻir depressiya, xavotir, travma, birlamchi psixogen ED, sherik bilan murakkab muammolar.
  • Kuzatuv: davo boshlangach bir necha hafta ichida samara va bardoshlilikni baholang (IIEF-5 ni takrorlang); keyin muntazam ravishda xavf omillari, dori bardoshliligi va qoniqishni qayta koʻring.
  • SHOSHILINCH: 4 soatdan ortiq ogʻriqli erektsiya (priapizm) — darhol yordam.
18

Asosiy klinik xulosalar

  • ED — yurak-qon tomir kasalligining erta belgisi: har bir bemorda yurak-qon tomir xavfini baholang.
  • Bazaviy baholash: anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik, glyukoza/HbA1c, lipidlar, ertalabki testosteron.
  • Davo xavf omillari va turmush tarzini tuzatishdan boshlanadi; PDE5 ingibitorlari birinchi qator dori hisoblanadi.
  • PDE5 ingibitori bilan organik nitratlar yoki riotsiguat birga qoʻllanmaydi; samarasizlikni eʼlon qilishdan oldin toʻgʻri qoʻllash va 4–8 urinishni tekshiring.
  • Ikkinchi qator: alprostadil inyeksiyalari va vakuum-qurilma; uchinchi qator — penil protez.
  • Priapizm (4 soatdan ortiq ogʻriqli erektsiya) — shoshilinch holat.
  • Davo sherik bilan birga, kutilmalarni aniq belgilab olib boriladi; maxsus holatlarda (prostatektomiya, diabet, gipogonadizm) yondashuv individual.
19

Oʻzingizni tekshiring

1IIEF-5 balli 14 boʻlgan bemorda ED darajasi qanday?
  1. Yengil
  2. Yengil va oʻrtacha
  3. Oʻrtacha
  4. Ogʻir

Javob: B. 12–16 ball yengil va oʻrtacha ED ga mos keladi.

2Quyidagilardan qaysi biri PDE5 ingibitorlari uchun mutlaq qarshi koʻrsatma?
  1. Arterial gipertoniya
  2. Diabet
  3. Organik nitratlarni qabul qilish
  4. Yengil BPH

Javob: C. Nitratlar bilan birga qoʻllash ogʻir gipotenziyaga olib kelishi mumkin; riotsiguat ham qarshi koʻrsatilgan.

3ED bilan murojaat qilgan 55 yoshli erkakda dastlabki muhim qoʻshimcha qadam qaysi?
  1. Yurak-qon tomir xavfini baholash
  2. Darhol penil protez qoʻyish
  3. Faqat psixoterapiya
  4. Majburiy penil dupleks Doppler

Javob: A. ED koronar kasallikning erta belgisi boʻlishi mumkin, shuning uchun yurak-qon tomir xavfini baholash zarur.

4PDE5 ingibitorining samarasizligini eʼlon qilishdan oldin nima qilinadi?
  1. Preparatni bir marta sinab koʻrish kifoya
  2. Dozani ruxsat etilgan maksimumdan oshirish
  3. Darhol protezga yuborish
  4. Toʻgʻri qoʻllanishi, dozasi va kamida 4–8 urinishni tekshirish

Javob: D. Koʻpincha sabab notoʻgʻri qoʻllash, kam doza yoki yetarli stimulyatsiya boʻlmasligidir.

5PDE5 ingibitoridan yoki inyeksiyadan keyin 4 soatdan uzoq davom etgan ogʻriqli erektsiya nima?
  1. Normal reaksiya, kuzatish yetarli
  2. Priapizm — shoshilinch holat
  3. Peyroni kasalligi
  4. Venoz oqish

Javob: B. Priapizm kavernoz toʻqimani qaytarilmas shikastlashi mumkin; shoshilinch davo kerak.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • AUA Guideline: Erectile Dysfunction, 2018
  • AUA Testosterone Deficiency, 2018
  • Rosen R.C. et al. IIEF-5, Int J Impot Res, 1999
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (556 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish