- Erektil disfunksiyani (ED) taʼriflash va ICD-10 boʻyicha kodlash (N52, F52.2).
- Erektsiya fiziologiyasini (NO–cGMP yoʻli) va ED ning asosiy patofiziologik turlarini sharhlash.
- ED ni yurak-qon tomir kasalliklarining erta belgisi sifatida baholash va xavf omillarini aniqlash.
- Anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik va laborator tekshiruvlarni izchil oʻtkazish; maxsus testlarning oʻrnini bilish.
- EAU boʻyicha bosqichli davoni (turmush tarzi, PDE5 ingibitorlari, ikkinchi va uchinchi qator) tanlash.
- Maxsus holatlarni (prostatektomiyadan keyin, diabet, gipogonadizm) va mutaxassisga yuborish mezonlarini bilish.
02
Taʼrif, kodlar va epidemiologiya
- Taʼrif: qoniqarli jinsiy aloqa uchun yetarli erektsiyaga erishish va/yoki uni saqlab turishning davomli yoki takroriy imkonsizligi (odatda uch oydan ortiq davom etganda).
- ICD-10: N52 — erkaklarda ED (N52.0 vaskulogen, N52.2 dori keltirib chiqargan, N52.3 muolajadan keyingi); F52.2 — jinsiy aʼzo javobining yetishmasligi (psixogen ED).
- Epidemiologiya: tarqalish yoshga qarab keskin ortadi; populyatsion tadqiqotlarda 40–70 yoshdagi erkaklarning taxminan yarmida turli darajadagi ED aniqlangan.
- ED hayot sifatini pasaytiradi, juftlik munosabatlariga taʼsir qiladi va koʻpincha depressiya bilan birga keladi; bemorlar odatda oʻzi aytmaydi — shifokor soʻrashi kerak.
- Libido, ejakulyatsiya va orgazm erektsiyadan alohida funksiyalar — ularni ham baholang.
03
Erektsiya fiziologiyasi: NO–cGMP yoʻli
- Jinsiy qoʻzgʻalishda parasimpatik (S2–S4) va nonadrenergik-nonxolinergik nerv tolalari hamda endoteliy azot oksidi (NO) ajratadi.
- NO guanilatsiklazani faollashtiradi → cGMP ortadi → kavernoz arteriolalar va trabekulalar silliq mushaklari boʻshashadi, qon oqimi kuchayadi.
- Gʻovak jismlar kengayib, subtunikal venulalarni oq pardaga bosadi (veno-okklyuziv mexanizm): venoz oqim kamayadi va rigidlik hosil boʻladi.
- PDE5 fermenti cGMP ni parchalaydi; PDE5 ingibitorlari bu yoʻlni kuchaytiradi, lekin jinsiy stimulyatsiyasiz erektsiya chaqirmaydi.
- Simpatik tizim (T11–L2), Rho-kinaza va noradrenalin silliq mushak tonusini oshirib detumessensiyani taʼminlaydi; somatik (pudendal, S2–S4) nerv chanoq tubi mushaklari orqali rigidlikni kuchaytiradi.
04
ED ning patofiziologik turlari
| Tur | Asosiy mexanizm | Misollar |
| Vaskulogen | Arterial qon kirishining kamayishi yoki veno-okklyuziv yetishmovchilik | Ateroskleroz, diabet, gipertoniya, chekish, dislipidemiya, qarilik |
| Neyrogen | Markaziy yoki periferik nerv oʻtkazuvchanligining buzilishi | Orqa miya jarohati, koʻp skleroz, Parkinson kasalligi, insult, diabetik neyropatiya |
| Gormonal | Androgen taqchilligi yoki gormon muvozanatining buzilishi | Gipogonadizm, giperprolaktinemiya, qalqonsimon bez kasalliklari |
| Psixogen | Markaziy tormozlanish va simpatik tonusning ortishi | Ishlash xavotiri, depressiya, stress, juftlikdagi muammolar |
| Dori keltirib chiqargan | Markaziy, gormonal yoki qon tomir taʼsiri | Tiazidlar, beta-blokatorlar, SSRI, antiandrogenlar, opioidlar, alkogol |
| Jarrohlikdan keyingi / jarohat | Kavernoz nervlar yoki tomirlarning shikastlanishi | Radikal prostatektomiya, sistektomiya, toʻgʻri ichak jarrohligi, chanoq sinishi, nurlanish |
05
ED — yurak-qon tomir kasalliklarining belgisi
- ED va ateroskleroz umumiy asosga ega: endoteliy disfunksiyasi, NO yetishmovchiligi, yalligʻlanish va silliq mushak disfunksiyasi.
- Jinsiy aʼzo arteriyalari koronar arteriyalarga qaraganda ancha ingichka, shuning uchun qon tomir yetishmovchiligi avval erektsiyada namoyon boʻlishi mumkin.
- ED koʻpincha koronar kasallik klinikasidan bir necha yil oldin paydo boʻladi — ayniqsa yosh bemorlarda va diabetda.
- ED aniqlangan har bir erkakda yurak-qon tomir xavfini baholang: qon bosimi, lipidlar, glyukoza/HbA1c, bel aylanasi, chekish, oilaviy anamnez; shikoyat boʻlsa — kardiolog.
- Davo oldidan jinsiy faollikning yurak uchun xavfini baholang: past xavfda davo mumkin; oʻrtacha xavfda avval kardiologik baho olinadi.
- Yuqori xavfda (beqaror stenokardiya, nazoratsiz gipertoniya, yaqinda miokard infarkti, ogʻir yurak yetishmovchiligi) jinsiy faollik va davo holat barqarorlashguncha kechiktiriladi.
06
Xavf omillari va hamroh holatlar
- Oʻzgartirib boʻlmaydigan: yosh, qaror topgan qon tomir kasalligi, genetik moyillik.
- Oʻzgartirish mumkin: chekish, semizlik, kam harakatlik, ortiqcha alkogol, giyohvand moddalar, metabolik sindrom, dislipidemiya.
- Kasalliklar: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari, surunkali buyrak kasalligi, depressiya, obstruktiv uyqu apnoesi.
- Urologik holatlar: pastki siydik yoʻllari simptomlari / BPH, surunkali prostatit, Peyroni kasalligi; chanoq jarrohligi va nurlanish.
- Endokrin: gipogonadizm, giperprolaktinemiya, gipo- va gipertireoz.
- Dorilar va moddalar: antigipertenziv, antidepressant, antiandrogen, opioid dorilar, alkogol, anabolik steroidlar.
- Jinsiy anamnez: boshlanishi (keskin yoki asta), davomiyligi, vaziyatga bogʻliqligi (barcha vaziyatlarda yoki faqat bittasida), ertalabki va tungi erektsiyalar, masturbatsiyada erektsiya.
- Boshqa sohalar: libido, ejakulyatsiya, orgazm, qoniqish; juft omillari (sherikning jinsiy funksiyasi, munosabatlar sifati).
- Tibbiy anamnez: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir va nevrologik kasalliklar, chanoq yoki perineum jarrohligi/jarohati, nurlanish, siydik simptomlari.
- Dorilar va moddalar: antigipertenziv, antidepressant, antiandrogen, 5-ARI, opioid; alkogol, nikotin, giyohvand moddalar.
- Psixososial omillar: stress, depressiya, xavotir, travma; depressiyani PHQ-9 kabi soʻrovnoma bilan skrining qiling.
- Organik ED ga xos: asta rivojlanish, doimiylik, ertalabki erektsiyalarning yoʻqligi. Psixogen ED ga xos: keskin boshlanish, vaziyatga bogʻliqlik, ertalabki erektsiyalar saqlangan; aralash shakl koʻp uchraydi.
- Standart soʻrovnoma: IIEF-5 (SHIM) — davo oldidan va keyin takrorlanadi.
08
IIEF-5 (SHIM): ballar va ED darajasi
| IIEF-5 balli | Erektil funksiya darajasi |
| 22–25 | ED yoʻq (normal funksiya) |
| 17–21 | Yengil ED |
| 12–16 | Yengil va oʻrtacha ED |
| 8–11 | Oʻrtacha ED |
| ≤ 7 | Ogʻir ED |
09
Tekshiruvlar: nimani va qachon
| Tekshiruv | Nimani koʻrsatadi | Qachon buyuriladi |
| Obyektiv koʻrik | Qon bosimi, BMI/bel, ikkilamchi jinsiy belgilar, jinsiy aʼzo va moyaklar, prostata, nevrologik refleks | Barcha bemorlarda |
| Glyukoza yoki HbA1c | Diabet va prediabet | Barcha bemorlarda |
| Lipid profili | Dislipidemiya va yurak-qon tomir xavfi | Barcha bemorlarda (yaqinda tekshirilmagan boʻlsa) |
| Ertalabki umumiy testosteron | Gipogonadizm | Bazaviy baholashda; istak pasaygan boʻlsa albatta |
| PSA | Prostata saratoni skrining; testosteron davosidan oldin | Yosh va xavfga qarab, bemor bilan birgalikda qaror |
| Penil dupleks Doppler | Arterial yetishmovchilik (PSV past) va venoz oqish (EDV yuqori) | Tanlangan: yosh bemor, jarohat, jarrohlik rejasi, davo samarasiz |
| NPT (tungi penil tumessensiya) | Psixogen va organik ED ni farqlash | Kamdan-kam: tashxis noaniq yoki sud-tibbiy savollarda |
10
Birinchi qadam: turmush tarzi va xavf omillari nazorati
- EAU yondashuvi: qaytariladigan sabablarni topish va davolash ED terapiyasi bilan parallel yoki undan oldin boshlanadi.
- Turmush tarzi: vaznni kamaytirish, jismoniy faollikni oshirish, chekishni tashlash, alkogolni cheklash, giyohvand moddalarni toʻxtatish — erektil funksiyani yaxshilashi mumkin.
- Dorilarni qayta koʻrish: iloji boʻlsa ED keltirib chiqargan dorini xavfsizroq muqobilga almashtirish (davolovchi shifokor bilan kelishib); bemor oʻzboshimchalik bilan toʻxtatmasligi kerak.
- Surunkali kasalliklar nazorati: diabet, gipertoniya, dislipidemiya, depressiya, uyqu apnoesi.
- Tasdiqlangan gipogonadizm boʻlsa — testosteron almashtirish terapiyasi (qarshi koʻrsatmalar hisobga olinadi).
- Bemor va sherik bilan maslahat: kutilmalarni aniqlash, sherikni jalb qilish, kerak boʻlsa psixoseksual yordam.
11
EAU boʻyicha ED davosi: bosqichma-bosqich
- Bazaviy baholash: anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik, glyukoza, lipidlar, ertalabki testosteron; yurak-qon tomir xavfini baholash.
- Qaytariladigan sabablar va turmush tarzi: xavf omillari nazorati, dorilarni qayta koʻrish, gipogonadizmni davolash.
- Bemor (va sherik) bilan birgalikda qaror: kutilmalar, afzalliklar, qarshi koʻrsatmalarni aniqlash.
- Birinchi qator: ichiladigan PDE5 ingibitori (talab boʻyicha yoki kunlik past dozali tadalafil); kerak boʻlsa psixoseksual terapiya.
- Samarani baholash: kamida 4–8 urinishdan keyin, toʻgʻri qoʻllanganda va bardosh beriladigan yuqori dozada; samarasizlikni eʼlon qilishdan oldin shuni tekshiring.
- Ikkinchi qator: kavernoz jismga alprostadil inyeksiyasi, vakuum-qurilma (± siqish halqasi), uretral yoki mahalliy alprostadil.
- Uchinchi qator: penil protez (yarim qattiq yoki shishiriladigan) — refrakter ED va bemor roziligida.
- Har bosqichda kuzatuv: samara, nojoʻya taʼsirlar, bemor va sherik qoniqishi.
12
Ichiladigan PDE5 ingibitorlarini taqqoslash
| Preparat (INN) | Taʼsir boshlanishi | Taʼsir davomiyligi | Odatiy doza (talab boʻyicha) |
| Sildenafil | ~30–60 daqiqa; yogʻli ovqat soʻrilishni sekinlashtiradi | ~4–6 soat | 25–100 mg |
| Tadalafil | ~30 daqiqadan; ovqat taʼsir qilmaydi | 36 soatgacha; kunlik past doza ham mumkin | 10–20 mg; kunlik 2,5–5 mg |
| Vardenafil | ~30–60 daqiqa; yogʻli ovqat taʼsirni kamaytiradi | ~4–6 soat | 5–20 mg |
| Avanafil | ~15–30 daqiqa; ovqat taʼsiri kam | ~5–6 soat | 50–200 mg |
13
PDE5 ingibitorlari: mexanizm va qarshi koʻrsatmalar
- Mexanizm: PDE5 ni selektiv ingibitsiyalab cGMP parchalanishini kamaytiradi va NO vositasidagi silliq mushak boʻshashishini kuchaytiradi; samara uchun jinsiy stimulyatsiya kerak.
- Mutlaq qarshi koʻrsatma: organik nitratlar (nitrogliserin, izosorbid, amilnitrit) — ogʻir gipotenziya xavfi. Orasidagi interval: sildenafil/vardenafildan keyin taxminan 24 soat, tadalafildan keyin 48 soat.
- Riotsiguat (sGC stimulyatori, oʻpka gipertenziyasida) bilan birga qoʻllash qarshi koʻrsatilgan.
- Ehtiyotkorlik: beqaror stenokardiya, yaqinda miokard infarkti yoki insult, ogʻir gipotenziya, ogʻir jigar yoki buyrak yetishmovchiligi, irsiy retina degeneratsiyasi (retinitis pigmentosa), oldingi NAION.
- Dori oʻzaro taʼsiri: alfa-blokatorlar (ortostatik gipotenziya — past dozadan boshlang, qabul vaqtini ajrating); kuchli CYP3A4 ingibitorlari (ketokonazol, ritonavir, klaritromitsin) — dozani kamaytiring.
- Vardenafil QT oraligʻini uzaytiruvchi antiaritmiklar (IA va III sinf) bilan ehtiyotkorlikni talab qiladi.
14
PDE5 ingibitorlari: nojoʻya taʼsirlar va maslahat
- Koʻp uchraydi: bosh ogʻrigʻi, yuzning qizarishi, dispepsiya, burun bitishi, bosh aylanishi; tadalafilda — bel ogʻrigʻi va mialgiya.
- Koʻrish oʻzgarishlari (koʻkimtir tus, yorugʻlikka sezuvchanlik): sildenafil va vardenafilda koʻproq (PDE6 bilan kesishgan taʼsir).
- Kam uchraydi, jiddiy: NAION (old ishemik optik neyropatiya) — keskin koʻrish yoʻqolishida preparatni darhol toʻxtating; keskin eshitish pasayishi; sinkopa.
- SHOSHILINCH: 4 soatdan uzoq davom etgan ogʻriqli erektsiya (priapizm) — darhol shifoxonaga; bemorni oldindan ogohlantiring.
- Maslahat: preparat jinsiy stimulyatsiya bilan ishlaydi; sutkada bir martadan koʻp qabul qilinmaydi; yogʻli ovqat sildenafil va vardenafil taʼsirini sekinlashtiradi.
- Kunlik past dozali tadalafil: tez-tez jinsiy aloqa va spontanlikni istaganda hamda BPH simptomlari boʻlgan bemorlarda qulay.
15
Ikkinchi va uchinchi qator davolash
- Intrakavernoz alprostadil (PGE1): cAMP orqali silliq mushaklarni boʻshashtiradi; birinchi dozani klinikada oʻrgating va sozlang. Nojoʻya taʼsirlar: ogʻriq, gematoma, fibroz, kamdan-kam priapizm.
- Alprostadil: priapizmga moyillikda (oʻroqsimon hujayrali anemiya, leykoz, koʻp miyeloma) ehtiyot boʻling; antikoagulyantlarda qon ketish xavfi.
- Uretral/mahalliy alprostadil: kamroq samarali, lekin invaziv emas.
- Vakuum-erektsiya qurilmasi: salbiy bosim + asosda siqish halqasi (30 daqiqadan uzoq qoldirilmaydi); jinsiy aʼzo sovuq yoki koʻkargan boʻlishi, ejakulyatsiya bloklanishi; qon ketish buzilishlarida ehtiyotkorlik.
- Past intensivlikli zarba-toʻlqin terapiyasi (Li-ESWT): yengil vaskulogen ED da tadqiq qilinmoqda; dalillar hali cheklangan, standart birinchi qator emas.
- Uchinchi qator — penil protez: yarim qattiq (egiluvchan) yoki shishiriladigan; boshqa usullar samarasiz yoki qabul qilinmaganda. Qaytarilmas operatsiya; xavflar: infeksiya (diabetda yuqoriroq), mexanik nosozlik, eroziya.
- Tanlov bemor va sherik bilan: har variantning afzallik va kamchiliklari, qulaylik va narx.
- Radikal prostatektomiyadan keyin: neyrovaskulyar tutamlarning saqlanishi tiklanish ehtimolini oshiradi; tiklanish oylar va yillar davom etishi mumkin.
- Erta penil reabilitatsiya (PDE5 ingibitorlari, inyeksiyalar, vakuum-qurilma) amalda keng qoʻllanadi, ammo uzoq muddatli foydasi isbotlanishi cheklangan — bemorga ochiq aytish kerak.
- Diabet: ED koʻpincha erta va ogʻir; PDE5 ingibitorlari samarasi pastroq boʻlishi mumkin — glikemik nazorat, neyropatiya va yurak-qon tomir xavfini birga boshqaring.
- Gipogonadizm: ikki marta ertalabki past testosteron va simptomlar boʻlsa testosteron almashtirish; PDE5 ingibitoriga javob bermagan bemorlarda testosteron bilan birgalikda samara berishi mumkin.
- Testosteron qarshi koʻrsatmalari: davolanmagan prostata saratoni, yuqori gematokrit (polisitemiya), yaqin orada farzand koʻrish rejasi (spermatogenezni bostiradi). Nazorat: gematokrit va PSA.
- Yosh bemor, umrbod ED yoki chanoq/perineum jarohatidan keyingi ED: arterial lezyonni istisno qilish uchun maxsus tekshiruv va urologga yuborish.
17
Qachon yuborish kerak va kuzatuv
- Urolog-androlog yoki seksologga: PDE5 ingibitoriga javobsizlik, yosh bemor va umrbod ED, jinsiy aʼzo deformatsiyasi (Peyroni kasalligi), chanoq jarohati yoki jarrohligi, ikkinchi/uchinchi qator davo.
- Endokrinologga: tasdiqlangan past testosteron, giperprolaktinemiya, qalqonsimon bez kasalligi, murakkab diabet.
- Kardiologga: yuqori yoki aniqlanmagan yurak-qon tomir xavfi; jinsiy faollik yurak uchun xavfli boʻlishi mumkin boʻlgan bemorlar.
- Psixiatr, psixoterapevt yoki seksologga: ogʻir depressiya, xavotir, travma, birlamchi psixogen ED, sherik bilan murakkab muammolar.
- Kuzatuv: davo boshlangach bir necha hafta ichida samara va bardoshlilikni baholang (IIEF-5 ni takrorlang); keyin muntazam ravishda xavf omillari, dori bardoshliligi va qoniqishni qayta koʻring.
- SHOSHILINCH: 4 soatdan ortiq ogʻriqli erektsiya (priapizm) — darhol yordam.
18
Asosiy klinik xulosalar
- ED — yurak-qon tomir kasalligining erta belgisi: har bir bemorda yurak-qon tomir xavfini baholang.
- Bazaviy baholash: anamnez, IIEF-5, obyektiv koʻrik, glyukoza/HbA1c, lipidlar, ertalabki testosteron.
- Davo xavf omillari va turmush tarzini tuzatishdan boshlanadi; PDE5 ingibitorlari birinchi qator dori hisoblanadi.
- PDE5 ingibitori bilan organik nitratlar yoki riotsiguat birga qoʻllanmaydi; samarasizlikni eʼlon qilishdan oldin toʻgʻri qoʻllash va 4–8 urinishni tekshiring.
- Ikkinchi qator: alprostadil inyeksiyalari va vakuum-qurilma; uchinchi qator — penil protez.
- Priapizm (4 soatdan ortiq ogʻriqli erektsiya) — shoshilinch holat.
- Davo sherik bilan birga, kutilmalarni aniq belgilab olib boriladi; maxsus holatlarda (prostatektomiya, diabet, gipogonadizm) yondashuv individual.
1IIEF-5 balli 14 boʻlgan bemorda ED darajasi qanday?
- Yengil
- Yengil va oʻrtacha
- Oʻrtacha
- Ogʻir
Javob: B. 12–16 ball yengil va oʻrtacha ED ga mos keladi.
2Quyidagilardan qaysi biri PDE5 ingibitorlari uchun mutlaq qarshi koʻrsatma?
- Arterial gipertoniya
- Diabet
- Organik nitratlarni qabul qilish
- Yengil BPH
Javob: C. Nitratlar bilan birga qoʻllash ogʻir gipotenziyaga olib kelishi mumkin; riotsiguat ham qarshi koʻrsatilgan.
3ED bilan murojaat qilgan 55 yoshli erkakda dastlabki muhim qoʻshimcha qadam qaysi?
- Yurak-qon tomir xavfini baholash
- Darhol penil protez qoʻyish
- Faqat psixoterapiya
- Majburiy penil dupleks Doppler
Javob: A. ED koronar kasallikning erta belgisi boʻlishi mumkin, shuning uchun yurak-qon tomir xavfini baholash zarur.
4PDE5 ingibitorining samarasizligini eʼlon qilishdan oldin nima qilinadi?
- Preparatni bir marta sinab koʻrish kifoya
- Dozani ruxsat etilgan maksimumdan oshirish
- Darhol protezga yuborish
- Toʻgʻri qoʻllanishi, dozasi va kamida 4–8 urinishni tekshirish
Javob: D. Koʻpincha sabab notoʻgʻri qoʻllash, kam doza yoki yetarli stimulyatsiya boʻlmasligidir.
5PDE5 ingibitoridan yoki inyeksiyadan keyin 4 soatdan uzoq davom etgan ogʻriqli erektsiya nima?
- Normal reaksiya, kuzatish yetarli
- Priapizm — shoshilinch holat
- Peyroni kasalligi
- Venoz oqish
Javob: B. Priapizm kavernoz toʻqimani qaytarilmas shikastlashi mumkin; shoshilinch davo kerak.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA Guideline: Erectile Dysfunction, 2018
- AUA Testosterone Deficiency, 2018
- Rosen R.C. et al. IIEF-5, Int J Impot Res, 1999
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (556 KB)