- Erkaklar bepushtligining taʼrifi va etiologik tasnifini (pretestikulyar, testikulyar, posttestikulyar) bilish
- WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha sperma tahlilining quyi referens chegaralari va terminologiyasini izohlash
- Bepusht erkakni bosqichma-bosqich tekshirish algoritmini qoʻllash: anamnez, koʻrik, gormonlar, genetika, tasvirlash
- Obstruktiv va noobstruktiv azoospermiyani farqlash
- Davolash variantlarini (sababni bartaraf etish, gormonal terapiya, ART, spermatozoid olish) tanlash va juftlikka maslahat berish
02
Taʼrif va epidemiologiya
- Bepushtlik (infertilitas) — 12 oy davomida muntazam, himoyalanmagan jinsiy aloqada homiladorlik boʻlmasligi (WHO, EAU). Birlamchi — hech qachon homiladorlik boʻlmagan; ikkilamchi — oldin boʻlgan.
- Taxminan 15% juftlik bepushtlikka duch keladi; juftliklarning taxminan yarmida erkak omili bor (yolgʻiz yoki ayol omili bilan birga).
- Bepushtlik — juftlik muammosi: erkak va ayol bir vaqtda baholanadi; ayol yoshi natijaga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi.
- Erkak omilining bir qismida sabab aniqlanmaydi (idiopatik); bir qismi davolanadigan holatlar bilan bogʻliq.
- Bepushtlik boshqa kasallikning belgisi boʻlishi mumkin: moyak oʻsmasi, gipogonadizm, genetik sindromlar — shuning uchun tekshiruv toʻliq boʻlishi shart.
- Ayol yoshi katta (taxminan 35 dan yuqori) yoki maʼlum xavf omillari boʻlsa, tekshiruv 12 oyni kutmasdan boshlanadi.
03
Spermatogenez va gormonal boshqaruv
- Gipotalamus GnRH ajratadi → gipofiz LH va FSH chiqaradi. LH Leydig hujayralarida testosteron sintezini, FSH Sertoli hujayralari orqali spermatogenezni qoʻllab-quvvatlaydi.
- Spermatogenez urugʻ hosil qiluvchi naychalarda (tubuli seminiferi): spermatogoniy → spermatotsit → spermatida → spermatozoid. Naychalar ichidagi testosteron qondagidan ancha yuqori.
- Spermatogenezning toʻliq sikli taxminan 74 kun; epididimisda yetilish yana bir necha kun oladi. Shu sababli taʼsirning natijasi spermogrammada taxminan 3 oydan keyin baholanadi.
- Inhibin B (Sertoli hujayralari) FSH ni teskari aloqa orqali bostiradi: spermatogenez buzilganda FSH odatda oshadi.
- Moyak harorati tana haroratidan past boʻlishi kerak; uzoq issiqlik taʼsiri, kriptorxizm va varikotsele spermatogenezni buzadi.
- Ekzogen testosteron va anabolik steroidlar LH/FSH ni bostirib, spermatogenezni toʻxtatadi (qaytar, lekin tiklanish oylar oladi).
| Guruh | Mexanizm | Asosiy sabablar |
| Pretestikulyar (gipotalamo-gipofizar) | Gonadotropinlar yetishmasligi, endokrin buzilishlar | Kallman sindromi, gipofiz oʻsmalari, giperprolaktinemiya, anabolik steroidlar |
| Testikulyar | Moyak parenximasining birlamchi shikastlanishi | Klinefelter (47,XXY), Y-mikrodeletsiya, kriptorxizm, varikotsele, orxit, ximio- va nur terapiyasi |
| Posttestikulyar | Yoʻllar obstruksiyasi, ejakulyatsiya va spermatozoid funksiyasi buzilishi | CBAVD, vazektomiya, infeksiyadan keyingi obstruksiya, retrograd ejakulyatsiya, siliar diskineziya |
| Idiopatik | Standart tekshiruvda sabab topilmaydi | Spermogramma anomal, gormonlar va koʻrik normal; genetik omillar boʻlishi mumkin |
05
Anamnez va obyektiv koʻrik
- Anamnez: bepushtlik muddati, avvalgi homiladorliklar, jinsiy aloqa chastotasi va vaqti, erektil va ejakulyator funksiya.
- Bolalik va oʻsmirlik: kriptorxizm, moyak buralishi (torsiya), epidemik parotit orxiti (mumps), churra jarrohligi.
- Infeksiyalar (JYOI, epididimit, prostatit), skrotal va tos jarrohligi, surunkali kasalliklar (diabet, kistoz fibroz), ximio- va radioterapiya.
- Dorilar va moddalar: testosteron va anabolik steroidlar, sulfasalazin, alkilatlovchi preparatlar; chekish, alkogol, issiqlik taʼsiri (sauna, kasbiy omillar).
- Obyektiv: BMI, virilizatsiya, ginekomastiya; penis (gipospadiya) va tashqi jinsiy aʼzolar.
- Moyaklar: hajmi (Prader orxidometri yoki UT), zichligi; epididim; urugʻ yoʻli (vas deferens) borligi — CBAVD ni aniqlash.
- Varikotsele: tik turgan holatda va Valsalva sinamasi bilan tekshiriladi.
- Kichik, yumshoq moyak spermatogenez buzilishini koʻrsatadi; hajm normal boʻlsa, obstruksiya ehtimoli ortadi.
06
WHO 2021 (6-nashr): quyi referens chegaralar
| Koʻrsatkich | Quyi chegara | Izoh |
| Ejakulyat hajmi | 1,4 mL | Past hajm: obstruksiya, retrograd ejakulyatsiya, namuna yigʻishdagi xato |
| Spermatozoidlar konsentratsiyasi | 16 mln/mL | Chegaradan past — oligozoospermiya |
| Spermatozoidlarning umumiy soni | 39 mln (ejakulyatda) | Konsentratsiya × hajm |
| Umumiy harakatchanlik (PR + NP) | 42% | Progressiv + noprogressiv harakatchan |
| Progressiv harakatchanlik (PR) | 30% | Chegaradan past — astenozoospermiya |
| Hayotchanlik (tirik spermatozoidlar) | 54% | Harakatsiz spermatozoidlar koʻp boʻlsa baholanadi |
| Normal shakldagi spermatozoidlar | 4% | Qatʼiy mezonlar boʻyicha; chegaradan past — teratozoospermiya |
07
Sperma tahlili: namuna va terminologiya
- Namuna 2–7 kunlik tiyilishdan keyin, masturbatsiya yoʻli bilan, laboratoriyada olinadi; 1 soat ichida tahlil qilinadi. Natija oʻzgaruvchan: anomaliyada tahlil bir necha hafta oraligʻida takrorlanadi.
- Normozoospermiya — barcha koʻrsatkichlar chegaradan yuqori. Oligozoospermiya — konsentratsiya yoki umumiy son past. Astenozoospermiya — progressiv harakatchanlik past. Teratozoospermiya — normal shakllar past.
- Oligoastenoteratozoospermiya (OAT) — uchala koʻrsatkich ham past.
- Azoospermiya — ejakulyat sentrifugalanganidan keyin ham spermatozoid topilmaydi. Kriptozoospermiya — spermatozoidlar faqat sentrifuga choʻkmasida topiladi.
- Aspermiya — ejakulyat yoʻq (anejakulyatsiya yoki retrograd ejakulyatsiya). Nekrozoospermiya — tirik spermatozoidlar kam. Leykotsitospermiya — leykotsitlar 1 mln/mL dan koʻp.
- Bitta anomal natija tashxis emas. Chegaradan past qiymat fertillikni inkor qilmaydi, normal natija esa uni kafolatlamaydi.
- DNK fragmentatsiyasi va antisperm antitanachalar — tanlangan holatlarda (takroriy homila tushishi, sababi nomaʼlum bepushtlik).
08
Bepusht erkakni tekshirish algoritmi
- Juftlikni birga baholang: ayol yoshi, ovulyatsiya, naychalar holati; erkakni kechiktirmasdan tekshiring.
- Anamnez va obyektiv koʻrik (moyak hajmi, vas deferens, varikotsele).
- Sperma tahlili (WHO 2021); anomaliya boʻlsa — takroriy tahlil.
- Anomal natijada: FSH, LH, umumiy testosteron; libido past yoki testosteron past boʻlsa — prolaktin ham.
- Azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiya (odatda <5 mln/mL): kariotip va Y-xromosoma AZF mikrodeletsiyasi; CBAVD shubhasida — CFTR.
- Skrotal UT (Doppler); past hajmli kislotali azoospermiyada — TRUS; past hajm yoki aspermiyada — ejakulyatdan keyingi siydik tahlili.
- Natijaga koʻra sababni aniqlang va davolash yoʻnalishini tanlang.
09
Gormonal profil va uning talqini
| Holat | FSH / LH | Testosteron | Izoh |
| Birlamchi testikulyar yetishmovchilik | FSH ↑, LH ↑ yoki N | ↓ yoki N | Klinefelter, kriptorxizm, orxit, ximioterapiya |
| Gipogonadotrop gipogonadizm | FSH ↓, LH ↓ | ↓ | Kallman sindromi, gipofiz kasalliklari, anabolik steroidlar |
| Izolyatsiyalangan spermatogenez buzilishi | FSH ↑ yoki N, LH N | N | Sertoli-hujayrali sindrom, spermatogenez toʻxtashi |
| Obstruktiv azoospermiya | FSH, LH N | N | Moyak hajmi normal; normal FSH noobstruktiv sababni toʻliq inkor qilmaydi |
| Giperprolaktinemiya | FSH/LH ↓ yoki N | ↓ | Prolaktinoma, dorilar, gipotireoz |
10
Genetik va instrumental tekshiruvlar
- Kariotip: azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiyada. Eng koʻp uchraydigan xromosoma sababi — Klinefelter sindromi (47,XXY); Robertson translokatsiyalari ham uchraydi.
- Y-xromosoma AZF (a, b, c) mikrodeletsiyasi: NOA va ogʻir oligozoospermiyada. AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid olish deyarli samarasiz; AZFc da topilishi mumkin, delesiya oʻgʻil bolalarga oʻtadi.
- CFTR: CBAVD (vas deferens tugʻma yoʻqligi) bor erkakda va uning sherigida tekshiriladi; ikkalasi tashuvchi boʻlsa, bolada kistoz fibroz xavfi bor.
- Skrotal UT: moyak hajmi, varikotsele, mikrolitiaz, oʻsma (bepusht erkaklarda moyak oʻsmasi xavfi yuqoriroq), epididim kengayishi.
- TRUS: ejakulyator yoʻllar obstruksiyasi (kista, kengaygan urugʻ pufakchalari, kalsifikatsiya) — past hajmli, kislotali pH li azoospermiyada.
- Ejakulyatdan keyingi siydik tahlili: past hajm yoki aspermiyada retrograd ejakulyatsiyani aniqlaydi (siydikda spermatozoidlar).
- Moyak biopsiyasi diagnostik maqsadda kam qoʻllanadi; odatda spermatozoid olish bilan birga bajariladi.
11
Azoospermiya: obstruktiv va noobstruktiv shakllar
| Belgi | Obstruktiv (OA) | Noobstruktiv (NOA) |
| Mexanizm | Spermatogenez saqlangan, yoʻllar oʻtkazmaydi | Spermatogenez buzilgan (birlamchi yoki gipogonadotrop) |
| Moyak hajmi, FSH | Odatda normal | Hajm koʻpincha kichik, FSH koʻpincha ↑ (har doim emas) |
| Ejakulyat hajmi va pH | CBAVD yoki ejakulyator yoʻl obstruksiyasida hajm past, pH kislotali | Odatda normal |
| Sabablari | CBAVD, vazektomiya, infeksiya, jarrohlikdan keyingi chandiq | Klinefelter, AZF delesiyasi, kriptorxizm, gonadotoksinlar, idiopatik |
| Qoʻshimcha tekshiruv | Skrotal UT, TRUS, CFTR | Kariotip, AZF, gormonlar |
| Spermatozoid olish | Deyarli har doim muvaffaqiyatli (PESA, MESA, TESA) | Micro-TESE; natija gistologiya va genetikaga bogʻliq |
12
Davolash: sababni bartaraf etish va gormonal terapiya
- Davolanadigan omillar: giperprolaktinemiya (dopamin agonistlari), tasdiqlangan infeksiya, bepushtlikka olib keluvchi dorilar va anabolik steroidlarni bekor qilish.
- Klinik varikotsele + anomal sperma + ayol fertilligi saqlangan boʻlsa — varikotselektomiya (alohida taqdimot).
- Obstruksiya: vazovazostomiya (vazektomiyadan keyin), vazoepididimostomiya, ejakulyator yoʻllarni transuretral rezeksiya qilish; muqobil — spermatozoid olish va ICSI.
- Retrograd ejakulyatsiya: farmakoterapiya urinib koʻriladi yoki siydikdan spermatozoid ajratib olinib ART qoʻllanadi.
- Gipogonadotrop gipogonadizm: hCG ± FSH bilan spermatogenez induksiyasi; odatda bir necha oy, koʻpincha 6 oydan ortiq vaqt kerak; prognoz yaxshi.
- Testosteron terapiyasi fertillikni istagan erkakda qarshi koʻrsatma: u spermatogenezni bostiradi.
- Idiopatik shakl: FSH, antiestrogenlar (klomifen), aromataza ingibitorlari — empirik (off-label), dalillar cheklangan.
13
Jarrohlik yoʻli bilan spermatozoid olish usullari
| Usul | Mohiyati | Asosiy koʻrsatma |
| PESA | Epididimisdan teri orqali igna aspiratsiyasi | Obstruktiv azoospermiya; oddiy usul |
| MESA | Mikrojarrohlik epididimal aspiratsiya | OA (masalan, CBAVD); koʻp miqdor, kriokonservatsiyaga qulay |
| TESA | Moyakdan teri orqali igna aspiratsiyasi | OA; NOA da samarasi past |
| TESE | Moyakdan ochiq biopsiya (konventsional) | OA va NOA |
| Micro-TESE | Operatsion mikroskop ostida spermatozoidli naychalarni tanlab olish | NOA: eng yuqori samara, toʻqima kamroq yoʻqotiladi |
14
Yordamchi reproduktiv texnologiyalar (ART)
- IUI (intrauterin inseminatsiya): yengil erkak omilida; ayolda ovulyatsiya va ochiq naychalar boʻlishi shart; tayyorlangan (yuvilgan) sperma ishlatiladi.
- IVF: spermatozoidlar oositni oʻzi urugʻlantiradi; oʻrtacha buzilishlarda qoʻllanadi.
- ICSI (spermatozoidni oositga kiritish): ogʻir oligo-, asteno-, teratozoospermiya, kriptozoospermiya, jarrohlik yoʻli bilan olingan spermatozoidlar (OA va NOA), IVF da urugʻlanmagan holatlar.
- NOA da micro-TESE + ICSI bilan biologik ota boʻlish mumkin; imkoniyat gistologiyaga, genetikaga va ayol yoshiga bogʻliq, kafolat berilmaydi.
- Ayol yoshi natijani hal qiladi: ayol yoshi katta boʻlsa, ART kechiktirilmaydi.
- Genetik xavflar: AZFc delesiyasi, CFTR, xromosoma anomaliyalari bolalarga oʻtishi mumkin — genetik maslahat, kerak boʻlsa preimplantatsion genetik tashxis (PGT).
- Yuqori DNK fragmentatsiyasida testikulyar spermatozoid ishlatish — dalillar cheklangan, tanlangan holatlar.
15
Turmush tarzi va antioksidantlar: dalil darajasi
- Chekishni toʻxtatish, alkogolni cheklash, giyohvand moddalar va anabolik steroidlardan voz kechish — sperma va umumiy sogʻliq uchun tavsiya etiladi.
- Semizlik sperma sifati va gormonlar bilan bogʻliq; vazn kamaytirish tavsiya etiladi (sperma koʻrsatkichlariga taʼsiri boʻyicha dalillar cheklangan).
- Moyak qizishini kamaytirish (sauna, issiq vanna) fiziologik jihatdan asosli, ammo klinik dalillar zaif.
- Antioksidantlar (vitamin C va E, koenzim Q10, L-karnitin, sink, selen, foliy kislotasi): ayrim tadqiqotlarda sperma koʻrsatkichlari yaxshilangan; homiladorlik va tirik tugʻilish boʻyicha dalillar past sifatli va nomuvofiq.
- EAU va AUA antioksidantlarni muntazam qoʻllashni kuchli tavsiya qilmaydi — ular empirik hisoblanadi; ortiqcha dozalar xavfsizligi aniq emas.
- Natijani baholashda spermatogenez sikli (≈ 74 kun) hisobga olinadi: sperma tahlili kamida 3 oydan keyin takrorlanadi.
- Bemorga haddan tashqari umid bermang; qoʻshimchalar tibbiy davo oʻrnini bosmaydi.
16
Davolash yoʻnalishini tanlash algoritmi
- Ayol omili va yoshini hisobga oling: ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili boʻlsa — kutmasdan ART.
- Davolanadigan sabab bormi (varikotsele, gipogonadotrop gipogonadizm, giperprolaktinemiya, infeksiya, dorilar, retrograd ejakulyatsiya)? Ha — etiologik davolash.
- Obstruktiv azoospermiya: rekonstruktiv mikrojarrohlik yoki PESA/MESA/TESA + ICSI.
- Noobstruktiv azoospermiya: genetik tekshiruv va maslahat → micro-TESE + ICSI; AZFa/AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid olish tavsiya etilmaydi.
- Yengil erkak omili: turmush tarzi, sababga yoʻnalgan davo, IUI.
- Ogʻir oligo-, asteno-, teratozoospermiya yoki IUI natijasiz: IVF/ICSI.
- Natija boʻlmasa: donor sperma yoki farzand asrab olish haqida maslahat; psixologik yordam. Qaror juftlik bilan birga qabul qilinadi.
17
Bemor va juftlikka maslahat
- Juftlikni birga qabul qiling, aybdor izlamang; bepushtlik erkak uchun stress va jinsiy funksiya buzilishlariga olib kelishi mumkin.
- Natijani kutish: davolash yoki xavf omilini bartaraf etish taʼsiri taxminan 3 oydan keyin (74 kunlik sikl) spermogrammada baholanadi.
- Vaqt omili: ayol yoshi hal qiluvchi; samarasiz empirik davolashni uzoq davom ettirmang.
- Genetik xavflarni va ART bilan bogʻliq savollarni aniq tushuntiring; axborotli rozilik oling.
- Onkologik davolash (ximio-, radioterapiya), vazektomiya yoki gonadotoksik taʼsir oldidan sperma kriokonservatsiyasini taklif qiling.
- Bepusht erkakda moyak oʻsmasi, gipogonadizm va tizimli kasalliklarni nazarda tuting.
- Testosteron terapiyasi va anabolik steroidlarning bepushtlikdagi xavfi haqida ogohlantiring.
- Donor sperma va farzand asrab olishni hurmat bilan, bosimsiz muhokama qiling.
18
Asosiy klinik xulosalar
- Bepushtlik — 12 oy himoyalanmagan jinsiy aloqada homiladorlik boʻlmasligi; taxminan yarmida erkak omili bor; juftlik birga baholanadi.
- Asosiy tekshiruv: anamnez, koʻrik, WHO 2021 boʻyicha sperma tahlili (anomaliyada takroriy), FSH, LH, testosteron.
- WHO 2021 quyi chegaralari: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, jami 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, progressiv 30%, hayotchanlik 54%, normal shakl 4%.
- Azoospermiya va ogʻir oligozoospermiyada kariotip va AZF mikrodeletsiyasi; CBAVD da CFTR; obstruktiv va noobstruktiv shaklni ajrating.
- Davolanadigan sabablarni (varikotsele, gipogonadotrop gipogonadizm, obstruksiya) birinchi navbatda bartaraf eting; fertillikni istagan erkakka testosteron berilmaydi.
- Ogʻir erkak omilida ICSI; NOA da micro-TESE eng samarali; AZFa/AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid topilmaydi.
- Antioksidantlar va turmush tarzi — yordamchi, dalillar cheklangan; natija taxminan 3 oydan keyin baholanadi (spermatogenez ≈ 74 kun).
1WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha spermatozoidlar konsentratsiyasining quyi referens chegarasi qaysi?
- 5 mln/mL
- 15 mln/mL
- 16 mln/mL
- 20 mln/mL
- 39 mln/mL
Javob: C. 6-nashrda quyi chegara 16 mln/mL (5-persentil); 39 mln — ejakulyatdagi umumiy son.
2Azoospermiya, kichik moyaklar, FSH ↑ — eng ehtimoliy tashxis qaysi?
- Obstruktiv azoospermiya
- Noobstruktiv (birlamchi testikulyar) azoospermiya
- Gipogonadotrop gipogonadizm
- Retrograd ejakulyatsiya
Javob: B. Kichik moyak va yuqori FSH spermatogenez birlamchi buzilganini koʻrsatadi; obstruksiyada hajm va FSH odatda normal.
3CBAVD (vas deferens tugʻma ikki tomonlama yoʻqligi) bilan eng koʻp bogʻliq gen qaysi?
- SRY
- AR
- ANOS1 (KAL1)
- CFTR
Javob: D. CBAVD koʻpincha CFTR mutatsiyalari bilan bogʻliq; erkak va sherigi tekshiriladi.
4Fertillikni istagan gipogonadotrop gipogonadizmli erkak uchun toʻgʻri davo qaysi?
- Testosteron almashtirish terapiyasi
- Varikotselektomiya
- hCG ± FSH (gonadotropinlar)
- Faqat antioksidantlar
Javob: C. Gonadotropinlar spermatogenezni induksiya qiladi; ekzogen testosteron esa uni bostiradi.
5Spermatogenez sikli taxminan qancha davom etadi va bundan qanday amaliy qoida kelib chiqadi?
- ≈ 74 kun; natija taxminan 3 oydan keyin baholanadi
- ≈ 14 kun; natija 2 haftada baholanadi
- ≈ 6 oy; natija 1 yildan keyin baholanadi
- ≈ 74 kun; natija darhol baholanadi
Javob: A. Spermatogenez ≈ 74 kun, epididimisdagi yetilish bilan birga taxminan 3 oy; shuning uchun sperma tahlili shu muddatdan keyin takrorlanadi.
6Qaysi holatda spermatozoid olish (micro-TESE) deyarli samarasiz?
- AZFc delesiyasi
- Klinefelter sindromi
- AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasi
- Kriptorxizm
Javob: C. AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasida moyakda spermatozoid topilish ehtimoli juda past; AZFc da topilishi mumkin.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- Williams Textbook of Endocrinology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (595 KB)