Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Andrologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Spermogramma tahlili: WHO 2021 boʻyicha oʻqish va talqin

Sperma tahlilining preanalitik talablari, makro- va mikroskopik koʻrsatkichlar, WHO 2021 quyi referens chegaralari, terminologiya, talqin tuzoqlari, ilgʻor testlar va keyingi qadamlar algoritmi.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

25 slayd · 669 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Spermogramma tahlili: WHO 2021 boʻyicha oʻqish va talqin
01

Taqdimot maqsadlari

  • Sperma namunasini yigʻish va tashishning preanalitik talablarini bilish
  • Makroskopik va mikroskopik koʻrsatkichlarni WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha baholash
  • Quyi referens chegaralarni toʻgʻri qoʻllash va ularning cheklovlarini tushunish
  • Terminologiyani (normo-, oligo-, astheno-, terato-, azoospermiya, kriptozoospermiya, aspermiya) aniq ishlatish
  • Talqin tuzoqlarini aniqlash va ilgʻor testlarning koʻrsatmalarini ajratish
  • Natijani klinik holat bilan bogʻlab, keyingi qadamlar algoritmini qoʻllash
02

Spermogramma: vazifasi va klinik oʻrni

  • Sperma tahlili (spermogramma, semen analysis) — erkak fertilligini baholashning asosiy laborator testi; bepusht juftlikni tekshirish har doim shundan boshlanadi.
  • Bepushtlik juftliklarning taxminan 15% ida uchraydi; erkak omili taxminan yarmida ishtirok etadi (yakka yoki ayol omili bilan birga). ICD-10: N46 (erkak bepushtligi).
  • Koʻrsatma: 12 oy davomida himoyasiz jinsiy hayotda homiladorlik boʻlmasligi (ayol yoshi katta boʻlsa — erta); vazektomiyadan keyin nazorat; moyak patologiyasi, kriptorxizm, varikotsele, shikast; kimyo- va nur davosi oldidan va keyin.
  • WHO 2021 qoʻllanmasi (6-nashr) tekshiruvlarni asosiy, kengaytirilgan va ilgʻor (tadqiqot) turlarga ajratadi; kundalik amaliyotda asosiy tekshiruv yetarli.
  • Spermogramma spermatogenez va yoʻllar holatini koʻrsatadi, lekin homiladorlik ehtimolining bevosita oʻlchovi emas.
  • Natija laboratoriya sifatiga bogʻliq: WHO standartlashtirilgan usullari, sifat nazorati va tajribali laborant zarur.
03

Preanalitik talablar: yigʻish va tashish

  • Jinsiy tiyilish 2–7 kun (WHO 2021); aniq muddat bayonnomaga yoziladi. Takroriy tahlillarda tiyilish muddati taxminan bir xil boʻlsin.
  • Namuna masturbatsiya bilan toʻliq yigʻiladi: birinchi fraksiya spermatozoidlarga eng boy, uni yoʻqotish natijani notoʻgʻri pasaytiradi. Uzilgan jinsiy aloqa orqali yigʻish tavsiya etilmaydi.
  • Keng ogʻizli, toksik boʻlmagan toza idish ishlatiladi; oddiy prezervativ yaramaydi (spermitsid va moylar taʼsiri) — kerak boʻlsa maxsus toksik boʻlmagan prezervativ.
  • Eng yaxshisi laboratoriya yonidagi xonada yigʻish. Uyda yigʻilsa — idishni tana haroratiga yaqin saqlab, sovutmasdan, kechiktirmay (taxminan bir soat ichida) yetkazish.
  • Suyuqlanish (liquefaction) xona haroratida odatda 60 daqiqagacha; dastlabki baholash (harakatchanlik) 30 daqiqada, 1 soatdan kechiktirilmaydi.
  • Idishga yoziladi: ism, sana va yigʻish vaqti, tiyilish muddati, namuna toʻliq yigʻilgani, yoʻqotish boʻlgan-boʻlmagani.
  • Anamnezda qayd etiladi: soʻnggi isitma yoki kasallik, dorilar, chekish, issiqlik taʼsiri — ular talqinga taʼsir qiladi.
04

Makroskopik koʻrsatkichlar va ularning ahamiyati

KoʻrsatkichOdatiy holatChetga chiqish va mumkin sabab
Suyuqlanish Xona haroratida odatda 15–60 daqiqada 60 daqiqadan uzoq: prostata fermentlari yetishmasligi, yalligʻlanish
Tashqi koʻrinish Bir jinsli, kulrang-opalessent Qizil-jigarrang: gemospermiya; sariq: sariqlik, dorilar
Yopishqoqlik Pipetkadan tomganda ip uzunligi <2 sm Ortgan: baholashni qiyinlashtiradi; aksessuar bez patologiyasi
Hajm ≥1,4 mL (quyi chegara) Past: toʻliq yigʻilmagan, retrograd eyakulyatsiya, obstruksiya, gipogonadizm
pH ≥7,2 (konsensus chegarasi) <7,2 va azoospermiya: ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki CBAVD
05

Mikroskopiya: konsentratsiya, harakatchanlik, jonlilik

  • Konsentratsiya (mln/mL) oʻlchov kamerasida (yaxshilangan Neubauer gemotsitometri) suyultirilgan namunada hisoblanadi; kamida 200 ta spermatozoid sanalishi kerak.
  • Umumiy son (mln/ejakulyat) = konsentratsiya × hajm; u klinik jihatdan yakka konsentratsiyadan koʻra koʻproq maʼlumot beradi.
  • Harakatchanlik: ilgarilanma (progressive, PR), ilgarilanmaydigan (non-progressive, NP) va harakatsiz (immotile, IM). Umumiy harakatchanlik = PR + NP. Baholash harorati qayd etiladi.
  • Agglyutinatsiya (spermatozoidlarning bir-biriga yopishishi) alohida qayd etiladi — antispermal antitanachalar shubhasi.
  • Jonlilik (vitality) harakatchanlik past boʻlganda baholanadi: eozin-nigrozin boʻyash yoki gipoosmotik shishish (HOS) testi. Harakatsiz, lekin tirik spermatozoidlar (siliyar nuqsonlar) va oʻlik (nekrozoospermiya) ajratiladi.
  • Yumaloq hujayralar (round cells) leykotsitlar yoki yetilmagan jinsiy hujayralar boʻlishi mumkin; farqlash uchun peroksidaza boʻyash kerak.
06

Morfologiya (qatʼiy mezonlar)

  • Morfologiya boʻyalgan surtmada (Papanikolau va boshqalar) baholanadi; kamida 200 ta spermatozoid sanaladi.
  • WHO mezonlari qatʼiy (Tygerberg) tamoyiliga asoslangan: bosh silliq, oval; akrosoma bosh yuzasining taxminan 40–70% ini egallaydi; oraliq qism va dum nuqsonsiz.
  • Nuqsonlar: bosh (yumaloq, konussimon, ikki boshli, yirik vakuolalar), oraliq qism (qalin, egilgan), dum (qisqa, spiralsimon, koʻp dumli).
  • Normal shakllar quyi chegarasi 4% — bu absolyut chegara emas; yakka teratozoospermiya bepushtlikni isbotlamaydi, kuzatuvchilararo farq esa katta.
  • Sogʻlom erkaklarda ham koʻpchilik spermatozoidlar morfologik atipik boʻladi — shuning uchun chegara past.
  • Alohida ahamiyatga ega sindromlar: globozoospermiya (yumaloq bosh, akrosomasiz), koʻp dumli yoki makrosefal spermatozoidlar, birlamchi siliyar diskineziya — genetik sabablar.
07

WHO 2021 (6-nashr): quyi referens chegaralar

KoʻrsatkichQuyi chegara (5-persentil)Izoh
Sperma hajmi 1,4 mL Past boʻlsa: toʻliq yigʻilmaganlik, obstruksiya, retrograd eyakulyatsiya
Spermatozoid konsentratsiyasi 16 mln/mL Oligozoospermiya chegarasi
Umumiy son 39 mln/ejakulyat Hajm × konsentratsiya
Umumiy harakatchanlik (PR+NP) 42% Harakatchan spermatozoidlar ulushi
Ilgarilanma harakatchanlik (PR) 30% Astenozoospermiya mezoni
Jonlilik 54% Tirik spermatozoidlar ulushi
Normal shakllar 4% Qatʼiy morfologiya mezonlari
pH; leykotsitlar pH ≥7,2; <1 mln/mL Leykotsitlar peroksidaza-musbat; konsensus chegaralari
08

Referens chegaralarni toʻgʻri qoʻllash

  • Chegaralar — hamkori 12 oydan kam vaqtda homilador boʻlgan fertil erkaklar namunalarining 5-persentili: fertil erkaklarning taxminan 5% ida ham koʻrsatkich shundan past.
  • Ular fertil va bepusht erkaklarni ajratuvchi diagnostik chegara emas: ikki guruh koʻrsatkichlari keng qoplashadi.
  • Chegaradan yuqori natija fertillikni kafolatlamaydi, past natija esa bepushtlikni isbotlamaydi — baho ehtimollik darajasida.
  • Koʻrsatkichlar bir-biriga bogʻliq: konsentratsiya, harakatchanlik va morfologiya birgalikda baholanadi; bitta yengil chetga chiqish kam ahamiyatli.
  • WHO 2021 qoʻllanmasida faqat quyi chegara emas, boshqa persentillar (taqsimot) ham keltirilgan — natijani taqsimotdagi oʻrni bilan solishtirish mumkin.
  • Laboratoriya sifat nazoratini (ichki va tashqi) yuritishi shart.
09

Terminologiya (WHO nomenklaturasi)

TerminTaʼrifIzoh
Normozoospermiya Son, ilgarilanma harakatchanlik, morfologiya quyi chegaradan past emas Normal tahlil bepushtlikni inkor etmaydi
Aspermiya Eyakulyat yoʻq (sperma chiqmaydi) Anejakulyatsiya yoki retrograd eyakulyatsiya
Azoospermiya Eyakulyatda spermatozoid yoʻq (sentrifuga choʻkmasida ham) Obstruktiv yoki noobstruktiv
Kriptozoospermiya Toza namunada yoʻq, sentrifuga choʻkmasida bor Azoospermiyadan farqlash muhim
Oligozoospermiya Konsentratsiya yoki umumiy son quyi chegaradan past Ogʻir shakl odatda <5 mln/mL
Astenozoospermiya Ilgarilanma harakatchanlik quyi chegaradan past Jonlilik bilan solishtiring
Teratozoospermiya Normal shakllar ulushi quyi chegaradan past Kuzatuvchilararo farq katta
Leykotsitospermiya Peroksidaza-musbat leykotsitlar >1 mln/mL Infeksiya bilan bir xil emas
10

Past hajm, aspermiya va azoospermiya

  • Past hajm (<1,4 mL) birinchi navbatda toʻliq yigʻilmaganlikni inkor etish bilan baholanadi: takroriy namuna kerak.
  • Aspermiya: anejakulyatsiya (nerv shikasti, diabet, dorilar, psixogen) yoki retrograd eyakulyatsiya (qovuq boʻyni yetishmasligi: diabet, retroperitoneal operatsiyalar, TUR-P, alfa-blokatorlar).
  • Retrograd eyakulyatsiya: orgazmdan keyingi siydik (post-ejaculation urine) sentrifugalanib, choʻkmada spermatozoidlar qidiriladi; koʻp topilsa tasdiqlanadi.
  • Past hajm + pH <7,2 + azoospermiya + fruktoza yoʻqligi: ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki urugʻ yoʻllarining tugʻma ikki tomonlama yoʻqligi (CBAVD, CFTR mutatsiyalari bilan bogʻliq).
  • Azoospermiya kamida ikki namunada, sentrifugalangan choʻkmani koʻrib tasdiqlanadi (kriptozoospermiyani inkor etish).
  • Obstruktiv azoospermiyada moyak hajmi va FSH odatda normal, noobstruktivda moyak kichikroq, FSH koʻpincha yuqori.
11

Leykotsitospermiya va yumaloq hujayralar

  • Yumaloq hujayralar koʻp boʻlsa, peroksidaza boʻyash bilan leykotsitlar va yetilmagan jinsiy hujayralar ajratiladi.
  • Leykotsitospermiya: peroksidaza-musbat leykotsitlar >1 mln/mL (WHO konsensus chegarasi); yalligʻlanish, infeksiya yoki oksidlovchi stress belgisi boʻlishi mumkin.
  • U har doim infeksiya degani emas va har doim davolashni talab qilmaydi: sperma sifati bilan aloqasi bir xil emas.
  • Tekshiruv: simptomlar (dizuriya, ogʻriq, ajralma), JYuIK uchun uretra/siydik tahlili (xlamidiya, gonoreya), bakteriologik ekma; namuna steril yigʻilishi kerak.
  • Davolash faqat tasdiqlangan infeksiya yoki simptomlar boʻlganda; empirik (koʻr-koʻrona) antibiotik tavsiya etilmaydi.
  • Boshqa omillar: chekish, varikotsele, spirt — ular ham leykotsit sonini oshirishi mumkin.
12

Talqin tuzoqlari

  • Biologik oʻzgaruvchanlik katta: bir erkakda ketma-ket namunalar orasida hajm, konsentratsiya va harakatchanlik sezilarli farq qilishi mumkin.
  • Bitta anomal natija bilan tashxis qoʻyilmaydi: kamida ikkita namuna (orasida bir necha hafta); farq katta boʻlsa — uchinchi namuna.
  • Isitma, ogʻir kasallik, kuchli stress, dorilar (anabolik steroidlar, testosteron), kimyo- va nur davosi spermatogenezga 2–3 oy taʼsir qilishi mumkin: shu davrdagi namuna vaqtincha buzilgan boʻladi.
  • Tiyilish muddati: juda qisqa — hajm va son past; juda uzoq (>7 kun) — harakatchanlik pasayishi mumkin.
  • Preanalitik xatolar (yoʻqotilgan fraksiya, sovuq, kech yetkazish, notoʻgʻri idish) natijani sunʼiy yomonlashtiradi.
  • Laboratoriya omillari: kuzatuvchilararo farq (ayniqsa morfologiya), sanalgan hujayralar soni, kamera turi.
  • Natijani «fertil» yoki «bepusht» deb talqin qilmang: juftlik omillari (ayol yoshi, tuxumdon zaxirasi, naylar) hal qiluvchi.
13

Ilgʻor testlar: usul, koʻrsatma, izoh

TestMaqsad / usulKoʻrsatmaIzoh
MAR test Antispermal antitanachalar: harakatchan spermatozoidlarga zarrachalar yopishishi Agglyutinatsiya, izolyatsiyalangan astenozoospermiya, sababi nomaʼlum bepushtlik Odatda ≥50% yopishsa klinik ahamiyatli; rutin tavsiya etilmaydi
Spermatozoid DNK fragmentatsiyasi (SDF) TUNEL, SCSA, SCD (Halo), Comet Takroriy homiladorlik yoʻqotilishi; sababi nomaʼlum bepushtlik (EAU) AUA/ASRM boshlangʻich tekshiruvda tavsiya etmaydi; usullar standartlashmagan
Oksidlovchi stress (ROS, TAC) Reaktiv kislorod turlari, antioksidant quvvat Tadqiqot yoki tanlangan holatlar Rutin tavsiya etilmaydi; usullar standartlashmagan
Jonlilik testlari Eozin-nigrozin, HOS Harakatchanlik juda past yoki yoʻq Nekrozoospermiyani siliyar nuqsondan farqlaydi
Seminal markerlar Fruktoza (pufakchalar), alfa-glyukozidaza (epididim), sink/PSA (prostata) Past hajm, azoospermiya: obstruksiyani baholash Tanlangan holatlarda
Genetik tekshiruv Kariotip, Y-xromosoma mikrodeletsiyasi, CFTR Azoospermiya, ogʻir oligozoospermiya, CBAVD Genetik maslahat va ART oldidan
14

Klinik bogʻlash: anamnez, koʻrik, laboratoriya

  • Anamnez: bepushtlik muddati, oldingi homiladorliklar, jinsiy funksiya, kriptorxizm, parotit/orxit, operatsiyalar, shikast, JYuIK, dorilar, chekish, spirt, anabolik steroidlar.
  • Koʻrik: moyak hajmi va konsistensiyasi (orxidometr yoki UT), varikotsele, vas deferens va epididim, ikkilamchi jinsiy belgilar, tana vazni.
  • Gormonlar: FSH va ertalabki umumiy testosteron (oligo- va azoospermiyada); kerak boʻlsa LH, prolaktin. Yuqori FSH spermatogenez buzilganini (birlamchi moyak yetishmasligi) koʻrsatadi.
  • Skrotal UT: moyak hajmi, varikotsele, oʻsma; azoospermiyada obstruksiya belgilari (kengaygan epididim, vas yoʻqligi).
  • Ayol omilini baholash (yosh, ovulyatsiya, naylar) — yondashuv juftlik darajasida; ayol yoshi katta boʻlsa ART kechiktirilmaydi.
  • Ogʻir sperma anomaliyasida genetik tekshiruv va maslahat; erkak bepushtligi umumiy sogʻliq holatining ham belgisi boʻlishi mumkin.
15

Keyingi qadamlar algoritmi

  1. Preanalitik shartlarni tekshiring (tiyilish 2–7 kun, toʻliq yigʻish, tashish vaqti); shubha boʻlsa namunani takrorlang.
  2. Natijani WHO 2021 quyi chegaralari bilan solishtiring va terminlarni qoʻllang (oligo-, astheno-, terato-, azoospermiya).
  3. Anomal boʻlsa kamida ikkinchi namuna (orasida bir necha hafta); kuchli taʼsir (isitma, dori) boʻlgan boʻlsa — taxminan 3 oydan keyin.
  4. Hajm past yoki aspermiya: post-eyakulyator siydik, pH, fruktoza; retrograd eyakulyatsiya yoki obstruksiyani ajrating.
  5. Anamnez va koʻrik, skrotal UT; oligo- va azoospermiyada FSH va testosteron.
  6. Azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiya: genetik tekshiruv (kariotip, Y-mikrodeletsiya, CBAVD da CFTR) va ixtisoslashgan markazga yoʻllash.
  7. Aniq sabab bor (varikotsele, infeksiya, gipogonadizm, dori) — uni davolang; sabab yoʻq boʻlsa idiopatik deb hisoblab, ART ni oʻz vaqtida muhokama qiling.
  8. Kerak boʻlsa tanlangan ilgʻor testlar (SDF, MAR); natijani ayol omili bilan birga baholab, juftlik uchun reja tuzing.
16

Asosiy klinik xulosalar

  • Spermogramma — erkak fertilligini baholashning asosiy testi; WHO 2021 (6-nashr) standartlari boʻyicha bajarilishi va talqin qilinishi kerak.
  • Preanalitika natijani belgilaydi: tiyilish 2–7 kun, toʻliq yigʻish, tana haroratiga yaqin saqlash, taxminan bir soat ichida tahlil.
  • Quyi chegaralar: hajm 1,4 mL; konsentratsiya 16 mln/mL; umumiy son 39 mln; umumiy harakatchanlik 42%; PR 30%; jonlilik 54%; normal shakllar 4% — bu 5-persentil, fertillik chegarasi emas.
  • Terminlarni aniq ishlating: azoospermiya (choʻkmada ham yoʻq) ≠ kriptozoospermiya ≠ aspermiya.
  • Bitta anomal natijaga tayanmang: biologik oʻzgaruvchanlik katta, tashxis uchun kamida ikki namuna kerak.
  • Past hajm yoki azoospermiyada post-eyakulyator siydik, pH, fruktoza va FSH orqali retrograd eyakulyatsiya va obstruksiyani ajrating.
  • SDF va MAR rutin testlar emas: SDF takroriy homiladorlik yoʻqotilishi va sababi nomaʼlum bepushtlikda (EAU); natijani klinika va ayol omili bilan bogʻlang.
17

Bilimni tekshirish

1WHO 2021 boʻyicha namuna berishdan oldin tavsiya etiladigan jinsiy tiyilish muddati qaysi?
  1. Tiyilish talab qilinmaydi
  2. 12–24 soat
  3. 2–7 kun
  4. 10–14 kun

Javob: C. WHO 2021 tiyilishni 2–7 kun deb koʻrsatadi; aniq muddat bayonnomaga yoziladi va takroriy tahlillarda taxminan bir xil boʻlishi kerak.

2Quyidagilardan qaysi biri WHO 2021 quyi referens chegaralariga toʻgʻri keladi?
  1. Hajm 1,4 mL; konsentratsiya 16 mln/mL
  2. Hajm 2,5 mL; konsentratsiya 40 mln/mL
  3. Hajm 1,0 mL; konsentratsiya 5 mln/mL
  4. Hajm 3,0 mL; konsentratsiya 16 mln/mL

Javob: A. 6-nashrda quyi chegaralar: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, umumiy son 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, PR 30%, jonlilik 54%, normal shakllar 4%.

3Toza namunada spermatozoid koʻrinmadi, ammo sentrifuga choʻkmasida topildi. Bu qanday ataladi?
  1. Azoospermiya
  2. Aspermiya
  3. Kriptozoospermiya
  4. Nekrozoospermiya

Javob: C. Kriptozoospermiyada spermatozoid toza namunada yoʻq, lekin sentrifuga choʻkmasida bor; azoospermiyada choʻkmada ham yoʻq.

4Past hajm, pH <7,2, azoospermiya va fruktoza yoʻqligi qaysi holatga xos?
  1. Retrograd eyakulyatsiya
  2. Varikotsele
  3. Leykotsitospermiya
  4. Ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki CBAVD

Javob: D. Fruktoza urugʻ pufakchalarida ishlanadi; uning yoʻqligi, past hajm va kislotali pH pufakchalar sekretsiyasining kelmasligini (obstruksiya yoki CBAVD) koʻrsatadi.

5EAU 2024 ga koʻra spermatozoid DNK fragmentatsiyasi testi qaysi holatda tavsiya etiladi?
  1. Barcha bepusht erkaklarda rutin
  2. Takroriy homiladorlik yoʻqotilishi yoki sababi nomaʼlum erkak bepushtligi
  3. Faqat azoospermiyada
  4. Faqat leykotsitospermiyada

Javob: B. SDF rutin test emas; AUA/ASRM uni boshlangʻich tekshiruvda tavsiya etmaydi, tanlangan holatlarda esa foydali boʻlishi mumkin.

6Bitta spermogrammada oligozoospermiya topildi. Eng toʻgʻri keyingi qadam qaysi?
  1. Darhol ICSI rejalashtirish
  2. Antibiotik buyurish
  3. Preanalitikani nazorat qilib kamida ikkinchi namunani tekshirish va klinik baholash
  4. Erkak bepushtligi tashxisini qoʻyish

Javob: C. Biologik oʻzgaruvchanlik katta, shuning uchun bitta natija bilan tashxis qoʻyilmaydi: takroriy namuna va anamnez, koʻrik kerak.

·

Adabiyotlar

  • WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (669 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish