- Sperma namunasini yigʻish va tashishning preanalitik talablarini bilish
- Makroskopik va mikroskopik koʻrsatkichlarni WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha baholash
- Quyi referens chegaralarni toʻgʻri qoʻllash va ularning cheklovlarini tushunish
- Terminologiyani (normo-, oligo-, astheno-, terato-, azoospermiya, kriptozoospermiya, aspermiya) aniq ishlatish
- Talqin tuzoqlarini aniqlash va ilgʻor testlarning koʻrsatmalarini ajratish
- Natijani klinik holat bilan bogʻlab, keyingi qadamlar algoritmini qoʻllash
02
Spermogramma: vazifasi va klinik oʻrni
- Sperma tahlili (spermogramma, semen analysis) — erkak fertilligini baholashning asosiy laborator testi; bepusht juftlikni tekshirish har doim shundan boshlanadi.
- Bepushtlik juftliklarning taxminan 15% ida uchraydi; erkak omili taxminan yarmida ishtirok etadi (yakka yoki ayol omili bilan birga). ICD-10: N46 (erkak bepushtligi).
- Koʻrsatma: 12 oy davomida himoyasiz jinsiy hayotda homiladorlik boʻlmasligi (ayol yoshi katta boʻlsa — erta); vazektomiyadan keyin nazorat; moyak patologiyasi, kriptorxizm, varikotsele, shikast; kimyo- va nur davosi oldidan va keyin.
- WHO 2021 qoʻllanmasi (6-nashr) tekshiruvlarni asosiy, kengaytirilgan va ilgʻor (tadqiqot) turlarga ajratadi; kundalik amaliyotda asosiy tekshiruv yetarli.
- Spermogramma spermatogenez va yoʻllar holatini koʻrsatadi, lekin homiladorlik ehtimolining bevosita oʻlchovi emas.
- Natija laboratoriya sifatiga bogʻliq: WHO standartlashtirilgan usullari, sifat nazorati va tajribali laborant zarur.
03
Preanalitik talablar: yigʻish va tashish
- Jinsiy tiyilish 2–7 kun (WHO 2021); aniq muddat bayonnomaga yoziladi. Takroriy tahlillarda tiyilish muddati taxminan bir xil boʻlsin.
- Namuna masturbatsiya bilan toʻliq yigʻiladi: birinchi fraksiya spermatozoidlarga eng boy, uni yoʻqotish natijani notoʻgʻri pasaytiradi. Uzilgan jinsiy aloqa orqali yigʻish tavsiya etilmaydi.
- Keng ogʻizli, toksik boʻlmagan toza idish ishlatiladi; oddiy prezervativ yaramaydi (spermitsid va moylar taʼsiri) — kerak boʻlsa maxsus toksik boʻlmagan prezervativ.
- Eng yaxshisi laboratoriya yonidagi xonada yigʻish. Uyda yigʻilsa — idishni tana haroratiga yaqin saqlab, sovutmasdan, kechiktirmay (taxminan bir soat ichida) yetkazish.
- Suyuqlanish (liquefaction) xona haroratida odatda 60 daqiqagacha; dastlabki baholash (harakatchanlik) 30 daqiqada, 1 soatdan kechiktirilmaydi.
- Idishga yoziladi: ism, sana va yigʻish vaqti, tiyilish muddati, namuna toʻliq yigʻilgani, yoʻqotish boʻlgan-boʻlmagani.
- Anamnezda qayd etiladi: soʻnggi isitma yoki kasallik, dorilar, chekish, issiqlik taʼsiri — ular talqinga taʼsir qiladi.
04
Makroskopik koʻrsatkichlar va ularning ahamiyati
| Koʻrsatkich | Odatiy holat | Chetga chiqish va mumkin sabab |
| Suyuqlanish | Xona haroratida odatda 15–60 daqiqada | 60 daqiqadan uzoq: prostata fermentlari yetishmasligi, yalligʻlanish |
| Tashqi koʻrinish | Bir jinsli, kulrang-opalessent | Qizil-jigarrang: gemospermiya; sariq: sariqlik, dorilar |
| Yopishqoqlik | Pipetkadan tomganda ip uzunligi <2 sm | Ortgan: baholashni qiyinlashtiradi; aksessuar bez patologiyasi |
| Hajm | ≥1,4 mL (quyi chegara) | Past: toʻliq yigʻilmagan, retrograd eyakulyatsiya, obstruksiya, gipogonadizm |
| pH | ≥7,2 (konsensus chegarasi) | <7,2 va azoospermiya: ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki CBAVD |
05
Mikroskopiya: konsentratsiya, harakatchanlik, jonlilik
- Konsentratsiya (mln/mL) oʻlchov kamerasida (yaxshilangan Neubauer gemotsitometri) suyultirilgan namunada hisoblanadi; kamida 200 ta spermatozoid sanalishi kerak.
- Umumiy son (mln/ejakulyat) = konsentratsiya × hajm; u klinik jihatdan yakka konsentratsiyadan koʻra koʻproq maʼlumot beradi.
- Harakatchanlik: ilgarilanma (progressive, PR), ilgarilanmaydigan (non-progressive, NP) va harakatsiz (immotile, IM). Umumiy harakatchanlik = PR + NP. Baholash harorati qayd etiladi.
- Agglyutinatsiya (spermatozoidlarning bir-biriga yopishishi) alohida qayd etiladi — antispermal antitanachalar shubhasi.
- Jonlilik (vitality) harakatchanlik past boʻlganda baholanadi: eozin-nigrozin boʻyash yoki gipoosmotik shishish (HOS) testi. Harakatsiz, lekin tirik spermatozoidlar (siliyar nuqsonlar) va oʻlik (nekrozoospermiya) ajratiladi.
- Yumaloq hujayralar (round cells) leykotsitlar yoki yetilmagan jinsiy hujayralar boʻlishi mumkin; farqlash uchun peroksidaza boʻyash kerak.
06
Morfologiya (qatʼiy mezonlar)
- Morfologiya boʻyalgan surtmada (Papanikolau va boshqalar) baholanadi; kamida 200 ta spermatozoid sanaladi.
- WHO mezonlari qatʼiy (Tygerberg) tamoyiliga asoslangan: bosh silliq, oval; akrosoma bosh yuzasining taxminan 40–70% ini egallaydi; oraliq qism va dum nuqsonsiz.
- Nuqsonlar: bosh (yumaloq, konussimon, ikki boshli, yirik vakuolalar), oraliq qism (qalin, egilgan), dum (qisqa, spiralsimon, koʻp dumli).
- Normal shakllar quyi chegarasi 4% — bu absolyut chegara emas; yakka teratozoospermiya bepushtlikni isbotlamaydi, kuzatuvchilararo farq esa katta.
- Sogʻlom erkaklarda ham koʻpchilik spermatozoidlar morfologik atipik boʻladi — shuning uchun chegara past.
- Alohida ahamiyatga ega sindromlar: globozoospermiya (yumaloq bosh, akrosomasiz), koʻp dumli yoki makrosefal spermatozoidlar, birlamchi siliyar diskineziya — genetik sabablar.
07
WHO 2021 (6-nashr): quyi referens chegaralar
| Koʻrsatkich | Quyi chegara (5-persentil) | Izoh |
| Sperma hajmi | 1,4 mL | Past boʻlsa: toʻliq yigʻilmaganlik, obstruksiya, retrograd eyakulyatsiya |
| Spermatozoid konsentratsiyasi | 16 mln/mL | Oligozoospermiya chegarasi |
| Umumiy son | 39 mln/ejakulyat | Hajm × konsentratsiya |
| Umumiy harakatchanlik (PR+NP) | 42% | Harakatchan spermatozoidlar ulushi |
| Ilgarilanma harakatchanlik (PR) | 30% | Astenozoospermiya mezoni |
| Jonlilik | 54% | Tirik spermatozoidlar ulushi |
| Normal shakllar | 4% | Qatʼiy morfologiya mezonlari |
| pH; leykotsitlar | pH ≥7,2; <1 mln/mL | Leykotsitlar peroksidaza-musbat; konsensus chegaralari |
08
Referens chegaralarni toʻgʻri qoʻllash
- Chegaralar — hamkori 12 oydan kam vaqtda homilador boʻlgan fertil erkaklar namunalarining 5-persentili: fertil erkaklarning taxminan 5% ida ham koʻrsatkich shundan past.
- Ular fertil va bepusht erkaklarni ajratuvchi diagnostik chegara emas: ikki guruh koʻrsatkichlari keng qoplashadi.
- Chegaradan yuqori natija fertillikni kafolatlamaydi, past natija esa bepushtlikni isbotlamaydi — baho ehtimollik darajasida.
- Koʻrsatkichlar bir-biriga bogʻliq: konsentratsiya, harakatchanlik va morfologiya birgalikda baholanadi; bitta yengil chetga chiqish kam ahamiyatli.
- WHO 2021 qoʻllanmasida faqat quyi chegara emas, boshqa persentillar (taqsimot) ham keltirilgan — natijani taqsimotdagi oʻrni bilan solishtirish mumkin.
- Laboratoriya sifat nazoratini (ichki va tashqi) yuritishi shart.
09
Terminologiya (WHO nomenklaturasi)
| Termin | Taʼrif | Izoh |
| Normozoospermiya | Son, ilgarilanma harakatchanlik, morfologiya quyi chegaradan past emas | Normal tahlil bepushtlikni inkor etmaydi |
| Aspermiya | Eyakulyat yoʻq (sperma chiqmaydi) | Anejakulyatsiya yoki retrograd eyakulyatsiya |
| Azoospermiya | Eyakulyatda spermatozoid yoʻq (sentrifuga choʻkmasida ham) | Obstruktiv yoki noobstruktiv |
| Kriptozoospermiya | Toza namunada yoʻq, sentrifuga choʻkmasida bor | Azoospermiyadan farqlash muhim |
| Oligozoospermiya | Konsentratsiya yoki umumiy son quyi chegaradan past | Ogʻir shakl odatda <5 mln/mL |
| Astenozoospermiya | Ilgarilanma harakatchanlik quyi chegaradan past | Jonlilik bilan solishtiring |
| Teratozoospermiya | Normal shakllar ulushi quyi chegaradan past | Kuzatuvchilararo farq katta |
| Leykotsitospermiya | Peroksidaza-musbat leykotsitlar >1 mln/mL | Infeksiya bilan bir xil emas |
10
Past hajm, aspermiya va azoospermiya
- Past hajm (<1,4 mL) birinchi navbatda toʻliq yigʻilmaganlikni inkor etish bilan baholanadi: takroriy namuna kerak.
- Aspermiya: anejakulyatsiya (nerv shikasti, diabet, dorilar, psixogen) yoki retrograd eyakulyatsiya (qovuq boʻyni yetishmasligi: diabet, retroperitoneal operatsiyalar, TUR-P, alfa-blokatorlar).
- Retrograd eyakulyatsiya: orgazmdan keyingi siydik (post-ejaculation urine) sentrifugalanib, choʻkmada spermatozoidlar qidiriladi; koʻp topilsa tasdiqlanadi.
- Past hajm + pH <7,2 + azoospermiya + fruktoza yoʻqligi: ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki urugʻ yoʻllarining tugʻma ikki tomonlama yoʻqligi (CBAVD, CFTR mutatsiyalari bilan bogʻliq).
- Azoospermiya kamida ikki namunada, sentrifugalangan choʻkmani koʻrib tasdiqlanadi (kriptozoospermiyani inkor etish).
- Obstruktiv azoospermiyada moyak hajmi va FSH odatda normal, noobstruktivda moyak kichikroq, FSH koʻpincha yuqori.
11
Leykotsitospermiya va yumaloq hujayralar
- Yumaloq hujayralar koʻp boʻlsa, peroksidaza boʻyash bilan leykotsitlar va yetilmagan jinsiy hujayralar ajratiladi.
- Leykotsitospermiya: peroksidaza-musbat leykotsitlar >1 mln/mL (WHO konsensus chegarasi); yalligʻlanish, infeksiya yoki oksidlovchi stress belgisi boʻlishi mumkin.
- U har doim infeksiya degani emas va har doim davolashni talab qilmaydi: sperma sifati bilan aloqasi bir xil emas.
- Tekshiruv: simptomlar (dizuriya, ogʻriq, ajralma), JYuIK uchun uretra/siydik tahlili (xlamidiya, gonoreya), bakteriologik ekma; namuna steril yigʻilishi kerak.
- Davolash faqat tasdiqlangan infeksiya yoki simptomlar boʻlganda; empirik (koʻr-koʻrona) antibiotik tavsiya etilmaydi.
- Boshqa omillar: chekish, varikotsele, spirt — ular ham leykotsit sonini oshirishi mumkin.
- Biologik oʻzgaruvchanlik katta: bir erkakda ketma-ket namunalar orasida hajm, konsentratsiya va harakatchanlik sezilarli farq qilishi mumkin.
- Bitta anomal natija bilan tashxis qoʻyilmaydi: kamida ikkita namuna (orasida bir necha hafta); farq katta boʻlsa — uchinchi namuna.
- Isitma, ogʻir kasallik, kuchli stress, dorilar (anabolik steroidlar, testosteron), kimyo- va nur davosi spermatogenezga 2–3 oy taʼsir qilishi mumkin: shu davrdagi namuna vaqtincha buzilgan boʻladi.
- Tiyilish muddati: juda qisqa — hajm va son past; juda uzoq (>7 kun) — harakatchanlik pasayishi mumkin.
- Preanalitik xatolar (yoʻqotilgan fraksiya, sovuq, kech yetkazish, notoʻgʻri idish) natijani sunʼiy yomonlashtiradi.
- Laboratoriya omillari: kuzatuvchilararo farq (ayniqsa morfologiya), sanalgan hujayralar soni, kamera turi.
- Natijani «fertil» yoki «bepusht» deb talqin qilmang: juftlik omillari (ayol yoshi, tuxumdon zaxirasi, naylar) hal qiluvchi.
13
Ilgʻor testlar: usul, koʻrsatma, izoh
| Test | Maqsad / usul | Koʻrsatma | Izoh |
| MAR test | Antispermal antitanachalar: harakatchan spermatozoidlarga zarrachalar yopishishi | Agglyutinatsiya, izolyatsiyalangan astenozoospermiya, sababi nomaʼlum bepushtlik | Odatda ≥50% yopishsa klinik ahamiyatli; rutin tavsiya etilmaydi |
| Spermatozoid DNK fragmentatsiyasi (SDF) | TUNEL, SCSA, SCD (Halo), Comet | Takroriy homiladorlik yoʻqotilishi; sababi nomaʼlum bepushtlik (EAU) | AUA/ASRM boshlangʻich tekshiruvda tavsiya etmaydi; usullar standartlashmagan |
| Oksidlovchi stress (ROS, TAC) | Reaktiv kislorod turlari, antioksidant quvvat | Tadqiqot yoki tanlangan holatlar | Rutin tavsiya etilmaydi; usullar standartlashmagan |
| Jonlilik testlari | Eozin-nigrozin, HOS | Harakatchanlik juda past yoki yoʻq | Nekrozoospermiyani siliyar nuqsondan farqlaydi |
| Seminal markerlar | Fruktoza (pufakchalar), alfa-glyukozidaza (epididim), sink/PSA (prostata) | Past hajm, azoospermiya: obstruksiyani baholash | Tanlangan holatlarda |
| Genetik tekshiruv | Kariotip, Y-xromosoma mikrodeletsiyasi, CFTR | Azoospermiya, ogʻir oligozoospermiya, CBAVD | Genetik maslahat va ART oldidan |
14
Klinik bogʻlash: anamnez, koʻrik, laboratoriya
- Anamnez: bepushtlik muddati, oldingi homiladorliklar, jinsiy funksiya, kriptorxizm, parotit/orxit, operatsiyalar, shikast, JYuIK, dorilar, chekish, spirt, anabolik steroidlar.
- Koʻrik: moyak hajmi va konsistensiyasi (orxidometr yoki UT), varikotsele, vas deferens va epididim, ikkilamchi jinsiy belgilar, tana vazni.
- Gormonlar: FSH va ertalabki umumiy testosteron (oligo- va azoospermiyada); kerak boʻlsa LH, prolaktin. Yuqori FSH spermatogenez buzilganini (birlamchi moyak yetishmasligi) koʻrsatadi.
- Skrotal UT: moyak hajmi, varikotsele, oʻsma; azoospermiyada obstruksiya belgilari (kengaygan epididim, vas yoʻqligi).
- Ayol omilini baholash (yosh, ovulyatsiya, naylar) — yondashuv juftlik darajasida; ayol yoshi katta boʻlsa ART kechiktirilmaydi.
- Ogʻir sperma anomaliyasida genetik tekshiruv va maslahat; erkak bepushtligi umumiy sogʻliq holatining ham belgisi boʻlishi mumkin.
15
Keyingi qadamlar algoritmi
- Preanalitik shartlarni tekshiring (tiyilish 2–7 kun, toʻliq yigʻish, tashish vaqti); shubha boʻlsa namunani takrorlang.
- Natijani WHO 2021 quyi chegaralari bilan solishtiring va terminlarni qoʻllang (oligo-, astheno-, terato-, azoospermiya).
- Anomal boʻlsa kamida ikkinchi namuna (orasida bir necha hafta); kuchli taʼsir (isitma, dori) boʻlgan boʻlsa — taxminan 3 oydan keyin.
- Hajm past yoki aspermiya: post-eyakulyator siydik, pH, fruktoza; retrograd eyakulyatsiya yoki obstruksiyani ajrating.
- Anamnez va koʻrik, skrotal UT; oligo- va azoospermiyada FSH va testosteron.
- Azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiya: genetik tekshiruv (kariotip, Y-mikrodeletsiya, CBAVD da CFTR) va ixtisoslashgan markazga yoʻllash.
- Aniq sabab bor (varikotsele, infeksiya, gipogonadizm, dori) — uni davolang; sabab yoʻq boʻlsa idiopatik deb hisoblab, ART ni oʻz vaqtida muhokama qiling.
- Kerak boʻlsa tanlangan ilgʻor testlar (SDF, MAR); natijani ayol omili bilan birga baholab, juftlik uchun reja tuzing.
16
Asosiy klinik xulosalar
- Spermogramma — erkak fertilligini baholashning asosiy testi; WHO 2021 (6-nashr) standartlari boʻyicha bajarilishi va talqin qilinishi kerak.
- Preanalitika natijani belgilaydi: tiyilish 2–7 kun, toʻliq yigʻish, tana haroratiga yaqin saqlash, taxminan bir soat ichida tahlil.
- Quyi chegaralar: hajm 1,4 mL; konsentratsiya 16 mln/mL; umumiy son 39 mln; umumiy harakatchanlik 42%; PR 30%; jonlilik 54%; normal shakllar 4% — bu 5-persentil, fertillik chegarasi emas.
- Terminlarni aniq ishlating: azoospermiya (choʻkmada ham yoʻq) ≠ kriptozoospermiya ≠ aspermiya.
- Bitta anomal natijaga tayanmang: biologik oʻzgaruvchanlik katta, tashxis uchun kamida ikki namuna kerak.
- Past hajm yoki azoospermiyada post-eyakulyator siydik, pH, fruktoza va FSH orqali retrograd eyakulyatsiya va obstruksiyani ajrating.
- SDF va MAR rutin testlar emas: SDF takroriy homiladorlik yoʻqotilishi va sababi nomaʼlum bepushtlikda (EAU); natijani klinika va ayol omili bilan bogʻlang.
1WHO 2021 boʻyicha namuna berishdan oldin tavsiya etiladigan jinsiy tiyilish muddati qaysi?
- Tiyilish talab qilinmaydi
- 12–24 soat
- 2–7 kun
- 10–14 kun
Javob: C. WHO 2021 tiyilishni 2–7 kun deb koʻrsatadi; aniq muddat bayonnomaga yoziladi va takroriy tahlillarda taxminan bir xil boʻlishi kerak.
2Quyidagilardan qaysi biri WHO 2021 quyi referens chegaralariga toʻgʻri keladi?
- Hajm 1,4 mL; konsentratsiya 16 mln/mL
- Hajm 2,5 mL; konsentratsiya 40 mln/mL
- Hajm 1,0 mL; konsentratsiya 5 mln/mL
- Hajm 3,0 mL; konsentratsiya 16 mln/mL
Javob: A. 6-nashrda quyi chegaralar: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, umumiy son 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, PR 30%, jonlilik 54%, normal shakllar 4%.
3Toza namunada spermatozoid koʻrinmadi, ammo sentrifuga choʻkmasida topildi. Bu qanday ataladi?
- Azoospermiya
- Aspermiya
- Kriptozoospermiya
- Nekrozoospermiya
Javob: C. Kriptozoospermiyada spermatozoid toza namunada yoʻq, lekin sentrifuga choʻkmasida bor; azoospermiyada choʻkmada ham yoʻq.
4Past hajm, pH <7,2, azoospermiya va fruktoza yoʻqligi qaysi holatga xos?
- Retrograd eyakulyatsiya
- Varikotsele
- Leykotsitospermiya
- Ejakulyator yoʻl obstruksiyasi yoki CBAVD
Javob: D. Fruktoza urugʻ pufakchalarida ishlanadi; uning yoʻqligi, past hajm va kislotali pH pufakchalar sekretsiyasining kelmasligini (obstruksiya yoki CBAVD) koʻrsatadi.
5EAU 2024 ga koʻra spermatozoid DNK fragmentatsiyasi testi qaysi holatda tavsiya etiladi?
- Barcha bepusht erkaklarda rutin
- Takroriy homiladorlik yoʻqotilishi yoki sababi nomaʼlum erkak bepushtligi
- Faqat azoospermiyada
- Faqat leykotsitospermiyada
Javob: B. SDF rutin test emas; AUA/ASRM uni boshlangʻich tekshiruvda tavsiya etmaydi, tanlangan holatlarda esa foydali boʻlishi mumkin.
6Bitta spermogrammada oligozoospermiya topildi. Eng toʻgʻri keyingi qadam qaysi?
- Darhol ICSI rejalashtirish
- Antibiotik buyurish
- Preanalitikani nazorat qilib kamida ikkinchi namunani tekshirish va klinik baholash
- Erkak bepushtligi tashxisini qoʻyish
Javob: C. Biologik oʻzgaruvchanlik katta, shuning uchun bitta natija bilan tashxis qoʻyilmaydi: takroriy namuna va anamnez, koʻrik kerak.
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (669 KB)