- Varikotselening anatomik asoslarini (pampiniform chigal, chap tomon ustunligi) tushuntirish
- Patofiziologik mexanizmlarni (reflyuks, issiqlik, gipoksiya, oksidlovchi stress) sanash
- Klinik darajalarni aniqlash va skrotal Doppler UT mezonlarini qoʻllash
- Kattalar va oʻsmirlarda davolash koʻrsatmalarini ajratish
- Jarrohlik va embolizatsiya usullarini taqqoslash, asoratlarini bilish
- Natijalar va kuzatuv rejasini bemorga tushuntirish
02
Taʼrif va epidemiologiya
- Varikotsele (varicocele) — urugʻ tizimchasi (funiculus spermaticus) ichidagi pampiniform chigal venalarining patologik kengayishi va burishishi. ICD-10: I86.1 (skrotal varikoz).
- Erkaklarda keng tarqalgan: umumiy populyatsiyada taxminan 15% da uchraydi; asosan balogʻat davrida paydo boʻladi, 10 yoshgacha kam uchraydi.
- Erkaklar bepushtligining eng koʻp uchraydigan tuzatiladigan sababi; bepusht erkaklarda uchrash chastotasi umumiy populyatsiyadan yuqori.
- Biroq varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi fertil boʻlib qoladi — oqibatni oldindan aniq bashorat qilib boʻlmaydi.
- Birlamchi (idiopatik, venoz qopqoqlar yetishmovchiligi) va ikkilamchi (retroperitoneal bosim, oʻsma, tromboz) shakllari farqlanadi.
- Koʻpincha belgisiz; ayrim bemorlarda ogʻirlik hissi yoki ogʻriq, koʻpincha esa bepushtlik tekshiruvida topiladi.
03
Anatomiya: pampiniform chigal va chap tomon ustunligi
- Pampiniform chigal (plexus pampiniformis) moyak va epididimdan qon oqizadi; urugʻ tizimchasi ichida birlashib moyak venasini (v. testicularis) hosil qiladi.
- Oʻng moyak venasi pastki kovak venaga (v. cava inferior) qiya burchak ostida quyiladi; chap moyak venasi esa chap buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi — uzunroq va bosimi yuqoriroq.
- Chap venada qopqoqlar yetishmovchi yoki yoʻq boʻlishi mumkin → reflyuks. Shuning uchun varikotsele asosan chap tomonlama.
- Chap buyrak venasining aorta va yuqori mezenterial arteriya orasida siqilishi (nutcracker fenomeni) chap tomonlama varikotselega hissa qoʻshishi mumkin.
- Kollateral venalar (kremaster, tashqi urugʻ venalari) reflyuksni qoʻllab-quvvatlaydi; mikrojarrohlikda ularni ham bogʻlash muhim.
- Moyak arteriyasi (a. testicularis) kengaygan venalar bilan yonma-yon oʻtadi; jarrohlikda saqlanishi kerak.
- Faqat oʻng tomonlama yoki yotganda kamaymaydigan yangi varikotsele (ayniqsa yoshi katta erkakda) — retroperitoneal patologiya (buyrak oʻsmasi, tromboz) shubhasi: UT/KT zarur.
- Venoz reflyuks va staz pampiniform chigalda bosimni oshiradi; moyakning qarama-qarshi oqimli issiqlik almashinuvi (termoregulyatsiya) buziladi.
- Skrotal gipertermiya: spermatogenez haroratga sezgir, moyak harorati oshganda spermatogenez zararlanadi.
- Toʻqima gipoksiyasi va perfuziyaning pasayishi; buyrak va buyrak usti bezi metabolitlarining teskari oqimi (gipoteza).
- Oksidlovchi stress: reaktiv kislorod turlari ortadi, spermatozoid DNK fragmentatsiyasi va membrana shikastlanishi kuchayadi.
- Leydig hujayralari funksiyasi buzilishi → ayrim erkaklarda testosteron pasayishi mumkin.
- Shikastlanish progressiv boʻlishi mumkin (moyak hajmining kamayishi, sperma sifatining pasayishi); bir tomonlama varikotsele ikkala moyak funksiyasiga taʼsir qilishi mumkin.
- Mexanizmlarning nisbiy ahamiyati toʻliq aniq emas — shuning uchun har bir varikotsele bepushtlik keltirmaydi.
05
Varikotselening klinik darajalari (Dubin–Amelar)
| Daraja | Koʻrik topilmasi | Izoh |
| Subklinik | Paypaslanmaydi va koʻrinmaydi, Valsalva bilan ham | Faqat Doppler UT da topiladi; bepushtlik uchun davolash tavsiya etilmaydi |
| I daraja | Faqat Valsalva sinamasi paytida paypaslanadi | Tik turgan holatda tekshiriladi |
| II daraja | Tinch holatda paypaslanadi, koʻzga koʻrinmaydi | Paypaslaganda «chuvalchanglar xaltasi» hissi |
| III daraja | Koʻz bilan koʻrinadi (kengaygan, burishgan venalar) | Odatda simptomatik; moyak hajmi farqi koʻproq |
06
Diagnostika: anamnez va obyektiv koʻrik
- Shikoyat: ogʻirlik hissi, sust ogʻriq (tik turganda, kechqurun kuchayadi), bepushtlik, moyak kichrayishi; koʻpincha belgisiz.
- Koʻrik iliq xonada, tik turgan holatda: skrotumni koʻrish va paypaslash, soʻng Valsalva sinamasi (nafas ushlab kuchanish) bilan takrorlash.
- Yotgan holatda varikotsele kamayadi; yotganda ham kamaymasa — ikkilamchi (retroperitoneal) sabab shubhasi.
- Moyak hajmi va zichligini orxidometr (Prader) yoki UT bilan baholash; chap va oʻng moyak hajmi asimmetriyasi muhim.
- Ikki tomonlama paypaslash; epididim, urugʻ yoʻli (vas deferens), churra va gidrotselni inkor qilish.
- Bepushtlik: kamida ikkita sperma tahlili (WHO 2021); kerak boʻlsa gormonlar (FSH, testosteron).
- Koʻrik qiyin boʻlganda (semizlik, kichik skrotum) — Doppler UT qoʻllanadi.
07
Skrotal Doppler UT: mezonlar va vazifalari
- UT tashxisdan tashqari moyak hajmini (uzunlik × kenglik × qalinlik × 0,71 — Lambert formulasi) va boshqa patologiyani (oʻsma, gidrotsele) baholaydi.
- Pampiniform chigal venalari diametri odatda taxminan 2,5–3 mm dan katta (chegara manbaga qarab biroz farq qiladi); Valsalva bilan kengayishi mumkin.
- Valsalva sinamasida rangli Doppler: venalarda teskari qon oqimi (reflyuks); davomiyligi odatda 1–2 soniyadan uzoq boʻlsa patologik hisoblanadi.
- Subklinik varikotsele: paypaslanmaydi, UT da reflyuks bor — EAU va AUA bepushtlik uchun davolashni tavsiya etmaydi.
- UT natijasi klinik koʻrikni almashtirmaydi: davolash qarori klinik varikotsele, sperma tahlili va juftlik holatiga asoslanadi.
- Hajm asimmetriyasi ayniqsa oʻsmirlarda muhim (kuzatuv va jarrohlik koʻrsatmasi).
- Retroperitoneal sabab shubhasida — qorin boʻshligʻi UT yoki KT.
08
Kattalarda davolash koʻrsatmalari
- Bepushtlik: klinik varikotsele + anomal sperma koʻrsatkichlari + ayol fertilligi saqlangan (yoki oson tuzatiladigan) — varikotselektomiya tavsiya etiladi (EAU, AUA/ASRM).
- Subklinik varikotsele yoki normal sperma: bepushtlik uchun davolash tavsiya etilmaydi.
- Simptomatik varikotsele (surunkali ogʻriq): boshqa sabablar inkor etilgach, konservativ davolash (NSAID, skrotal tayanch) samarasiz boʻlsa — jarrohlik yoki embolizatsiya.
- Ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili boʻlsa, ART kechiktirilmaydi: varikotselektomiya natijasini kutish vaqt yoʻqotishga olib kelishi mumkin.
- Past testosteron bilan birga: ayrim erkaklarda operatsiyadan keyin testosteron oshishi mumkin, ammo dalillar cheklangan.
- Azoospermiya bilan birga klinik varikotsele: baʼzi hollarda operatsiyadan keyin spermatozoid paydo boʻladi; dalillar cheklangan, qaror individual.
- Qaror juftlik bilan birga qabul qilinadi; natija kafolatlanmaydi.
09
Davolash qarori algoritmi
- Tik turib va Valsalva bilan koʻring; klinik darajani va tomonni aniqlang.
- Doppler UT: tashxisni tasdiqlang, moyak hajmini oʻlchang; retroperitoneal sabab shubhasida UT/KT.
- Katta yoshda: sperma tahlili ×2 (WHO 2021) va ayol fertilligini baholash.
- Klinik varikotsele + anomal sperma + ayol omili yoʻq yoki tuzatiladigan → mikrojarrohlik varikotselektomiya (muqobil: embolizatsiya).
- Sperma normal yoki subklinik shakl → bepushtlik uchun operatsiya yoʻq; kuzatuv, simptom boʻlsa individual qaror.
- Ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili → ART; varikotselektomiya faqat tanlangan holatlarda.
- Oʻsmirda: doimiy hajm asimmetriyasi, anomal sperma yoki ogʻriq → davolash; aks holda har yili kuzatuv.
- Operatsiyadan keyin: sperma tahlili 3 va 6 oyda.
10
Davolash usullarini taqqoslash
| Usul | Mohiyati | Afzalligi | Kamchiligi / xavfi |
| Mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya | Mikroskop ostida venalar bogʻlanadi; arteriya va limfa yoʻllari saqlanadi | Residiv va gidrotsele eng past; ambulator | Mikrojarrohlik tajribasi kerak |
| Laparoskopik ligatsiya | Yuqori darajada moyak venasini retroperitoneal bogʻlash | Ikki tomonlama bajarish mumkin | Gidrotsele va residiv yuqoriroq; umumiy behushlik |
| Retroperitoneal (Palomo) ochiq | Yuqori ochiq ligatsiya (arteriya bilan birga bogʻlanishi mumkin) | Texnik jihatdan oddiy | Gidrotsele va residiv yuqoriroq; arteriya shikastlanish xavfi |
| Perkutan embolizatsiya | Vena orqali kateter bilan sklerozlash yoki koil | Kesmasiz, mahalliy behushlik bilan | Rentgen nurlanishi, residiv, kontrast reaksiyasi, koil migratsiyasi |
11
Mikrojarrohlik varikotselektomiya: asosiy bosqichlar
- Tashqi inguinal halqa pastida (subinguinal) kichik kesma; urugʻ tizimchasi chiqariladi va operatsion mikroskop ostida ishlanadi.
- Moyak arteriyasi pulsatsiyasi bilan aniqlanadi (zarur boʻlsa mikro-Doppler yordamida) va saqlanadi.
- Limfa tomirlari saqlanadi — gidrotsele profilaktikasi.
- Barcha kengaygan ichki urugʻ venalari bogʻlanadi; tashqi urugʻ va gubernakulyar venalar ham aniqlanib bogʻlanadi (residiv profilaktikasi).
- Urugʻ yoʻli (vas deferens) va uning tomirlari saqlanadi.
- Odatda ambulator, regional yoki umumiy behushlik bilan; tiklanish bir necha kun, jismoniy yukdan tiyilish taxminan bir-ikki hafta.
- Gidrotsele — limfa yoʻllari shikastlanishidan; mikrojarrohlikda kam, ochiq, Palomo va laparoskopik usullarda koʻproq.
- Residiv yoki saqlanib qolgan varikotsele (kollateral venalar yetarlicha bogʻlanmaganda).
- Moyak arteriyasi shikastlanishi → moyak atrofiyasi (kam uchraydi); arteriyani saqlash muhim.
- Infeksiya, gematoma, yara bitishi muammolari; vaqtinchalik ogʻriq.
- Embolizatsiya: kontrast reaksiyasi, koil migratsiyasi, tromboflebit, rentgen nurlanishi; texnik muvaffaqiyatsizlik.
- Ogʻriq ayrim bemorlarda operatsiyadan keyin ham saqlanishi mumkin — oldindan ogohlantiring.
- Axborotli rozilik: natija (homiladorlik, ogʻriqning yoʻqolishi) kafolatlanmaydi.
- Mikrojarrohlikdan keyin koʻp erkaklarda sperma konsentratsiyasi, harakatchanligi va morfologiyasi yaxshilanadi; DNK fragmentatsiyasi kamayishi mumkin.
- Yaxshilanish odatda 3–6 oy ichida paydo boʻladi (spermatogenez sikli) va keyinroq ham davom etishi mumkin.
- Homiladorlik: tanlangan juftliklarda (klinik varikotsele, anomal sperma, ayol omili yoʻq) spontan homiladorlik ehtimoli oshishi mumkin; tanlanmagan juftliklarda foyda isbotlanmagan.
- Tadqiqotlar heterogen, sifatli randomizatsiyalangan tadqiqotlar cheklangan — kutilmalarni oshirib yubormaslik kerak.
- Baʼzi erkaklarda testosteron darajasi oshishi mumkin.
- Ogʻriq koʻpchilik simptomatik bemorlarda yaxshilanadi, lekin hammasida emas.
- Embolizatsiya natijalari umuman jarrohlikka yaqin, ammo residiv koʻproq boʻlishi mumkin.
- ART oldidan varikotselektomiya: ayrim tadqiqotlarda ART natijasi yaxshilangan; dalillar cheklangan.
- Sperma tahlili operatsiyadan 3 oy keyin, keyin 6 va 12 oyda; yaxshilanish boʻlmasa yoki homiladorlik yuz bermasa — keyingi bosqich.
- Homiladorlik 12 oy ichida yuz bermasa yoki ayol yoshi katta boʻlsa — IUI/IVF/ICSI muhokamasi.
- Residiv gumon qilinsa: klinik tekshiruv + Doppler UT; takroriy jarrohlik yoki embolizatsiya.
- Oʻsmirlarda: moyak hajmi har yili (UT yoki orxidometr) baholanadi.
- Operatsiyadan keyin: yara parvarishi, taxminan 1–2 hafta jismoniy yuk va jinsiy faollikdan tiyilish.
- Testosteron nazorati (past boʻlsa yoki simptom bor boʻlsa).
- Simptomatik bemorlarda ogʻriq dinamikasi baholanadi.
15
Oʻsmirlarda varikotsele
- Balogʻat davrida paydo boʻladi; asosan chap tomon; koʻpincha belgisiz.
- Maqsad: moyak oʻsishi va kelajakdagi fertillikni saqlash; ammo har bir oʻsmirda davolash kerak emas — oqibat oldindan aniq emas.
- Baholash: moyak hajmi asimmetriyasi (orxidometr yoki UT), Tanner bosqichi, Doppler UT; yetarlicha yetilganda sperma tahlili.
- Davolash koʻrsatmalari: doimiy moyak gipotrofiyasi (hajm farqi odatda ≥ 20%), anomal sperma, ogʻriq, ikki tomonlama yirik varikotsele — individual qaror.
- Kuzatuv: hajm farqi boʻlmasa har yili baholash.
- Texnika: mikrojarrohlik (arteriya va limfa saqlanadi); bolalarda limfa saqlovchi laparoskopik yoki Palomo usuli ham qoʻllanadi; embolizatsiya ham mumkin.
- Operatsiyadan keyin moyak hajmining toʻlib oʻsishi (catch-up growth) kuzatilishi mumkin.
- Ota-ona va oʻsmirga kutilmalar haqida aniq maslahat bering.
16
Asosiy klinik xulosalar
- Varikotsele — pampiniform chigal venalarining kengayishi; asosan chap tomonda (chap moyak venasi buyrak venasiga quyiladi). ICD-10: I86.1.
- Erkak bepushtligining eng koʻp uchraydigan tuzatiladigan sababi, lekin varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi fertil.
- Tashxis klinik: tik turib, Valsalva bilan; Doppler UT tasdiqlaydi va subklinik shaklni topadi (u davolanmaydi).
- Kattalarda koʻrsatma: klinik varikotsele + anomal sperma + ayol omili yoʻq yoki tuzatiladigan; yoki simptomatik ogʻriq.
- Koʻpchilik tavsiyalarda afzal usul — mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya (residiv va gidrotsele eng past); muqobil — embolizatsiya.
- Natija 3–6 oydan keyin baholanadi; homiladorlik foydasi tanlangan juftliklarda; ayol yoshini hisobga oling.
- Oʻsmirlarda hajm asimmetriyasi, anomal sperma yoki ogʻriq boʻlsa davolanadi; aks holda kuzatuv.
1Varikotsele nima uchun asosan chap tomonda uchraydi?
- Chap moyak venasi chap buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi va uzunroq
- Chap moyak arteriyasi qisqa
- Oʻng tomonda pampiniform chigal yoʻq
- Chap tomonda limfa yoʻllari koʻp
Javob: A. Chap moyak venasi uzun, buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi; bosim yuqori, qopqoqlar yetishmovchi boʻlishi mumkin.
2Qaysi holatda bepushtlik uchun varikotselektomiya tavsiya etilmaydi?
- Klinik varikotsele, anomal sperma, ayol omili yoʻq
- Subklinik varikotsele, normal sperma
- Klinik II daraja, oligozoospermiya
- Klinik III daraja, astenozoospermiya
Javob: B. Subklinik varikotsele va normal sperma bilan bepushtlik uchun davolash isbotlangan foyda bermaydi (EAU, AUA).
3Gidrotsele va residiv xavfi eng past boʻlgan usul qaysi?
- Retroperitoneal (Palomo) ochiq ligatsiya
- Laparoskopik ligatsiya
- Mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya
- Makrojarrohlik inguinal ligatsiya
Javob: C. Mikroskop ostida arteriya va limfa yoʻllari saqlanadi, kollateral venalar bogʻlanadi — shuning uchun asoratlar kam.
4Yoshi katta erkakda yangi paydo boʻlgan, yotganda kamaymaydigan chap tomonlama varikotsele uchun nima qilinadi?
- Hech narsa, odatiy topilma
- Retroperitoneal tekshiruv (UT/KT)
- Faqat sperma tahlili
- Darhol varikotselektomiya
Javob: B. Bu belgi retroperitoneal oʻsma yoki venoz obstruksiyani koʻrsatishi mumkin (masalan, buyrak oʻsmasi).
5Varikotselektomiyadan keyin sperma tahlilini qachon baholash maqsadga muvofiq?
- 1 haftadan keyin
- 2 haftadan keyin
- Taxminan 3 oydan keyin (spermatogenez sikli)
- Umuman takrorlanmaydi
Javob: C. Spermatogenez sikli ≈ 74 kun, shuning uchun yaxshilanish odatda 3–6 oyda koʻrinadi.
6Oʻsmirda varikotselektomiya uchun asosiy koʻrsatmalardan biri qaysi?
- Doimiy moyak hajmi asimmetriyasi (odatda ≥ 20%)
- Faqat chap tomonlama boʻlishi
- Balogʻatga yetgan boʻlishi
- Belgisiz subklinik shakl
Javob: A. Doimiy hajm farqi, anomal sperma yoki ogʻriq davolash koʻrsatmasi; qolgan hollarda kuzatuv.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Gray's Anatomy, 42nd ed., 2020
- Netter's Atlas of Human Anatomy, 8th ed., 2022
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (567 KB)