Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Andrologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Varikotsele: tashxis va davolash

Varikotsele anatomiyasi, patofiziologiyasi, klinik darajalari, Doppler UT mezonlari, davolash koʻrsatmalari va usullari (mikrojarrohlik, embolizatsiya), natijalar va oʻsmirlardagi xususiyatlar.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

25 slayd · 567 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Varikotsele: tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Varikotselening anatomik asoslarini (pampiniform chigal, chap tomon ustunligi) tushuntirish
  • Patofiziologik mexanizmlarni (reflyuks, issiqlik, gipoksiya, oksidlovchi stress) sanash
  • Klinik darajalarni aniqlash va skrotal Doppler UT mezonlarini qoʻllash
  • Kattalar va oʻsmirlarda davolash koʻrsatmalarini ajratish
  • Jarrohlik va embolizatsiya usullarini taqqoslash, asoratlarini bilish
  • Natijalar va kuzatuv rejasini bemorga tushuntirish
02

Taʼrif va epidemiologiya

  • Varikotsele (varicocele) — urugʻ tizimchasi (funiculus spermaticus) ichidagi pampiniform chigal venalarining patologik kengayishi va burishishi. ICD-10: I86.1 (skrotal varikoz).
  • Erkaklarda keng tarqalgan: umumiy populyatsiyada taxminan 15% da uchraydi; asosan balogʻat davrida paydo boʻladi, 10 yoshgacha kam uchraydi.
  • Erkaklar bepushtligining eng koʻp uchraydigan tuzatiladigan sababi; bepusht erkaklarda uchrash chastotasi umumiy populyatsiyadan yuqori.
  • Biroq varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi fertil boʻlib qoladi — oqibatni oldindan aniq bashorat qilib boʻlmaydi.
  • Birlamchi (idiopatik, venoz qopqoqlar yetishmovchiligi) va ikkilamchi (retroperitoneal bosim, oʻsma, tromboz) shakllari farqlanadi.
  • Koʻpincha belgisiz; ayrim bemorlarda ogʻirlik hissi yoki ogʻriq, koʻpincha esa bepushtlik tekshiruvida topiladi.
03

Anatomiya: pampiniform chigal va chap tomon ustunligi

  • Pampiniform chigal (plexus pampiniformis) moyak va epididimdan qon oqizadi; urugʻ tizimchasi ichida birlashib moyak venasini (v. testicularis) hosil qiladi.
  • Oʻng moyak venasi pastki kovak venaga (v. cava inferior) qiya burchak ostida quyiladi; chap moyak venasi esa chap buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi — uzunroq va bosimi yuqoriroq.
  • Chap venada qopqoqlar yetishmovchi yoki yoʻq boʻlishi mumkin → reflyuks. Shuning uchun varikotsele asosan chap tomonlama.
  • Chap buyrak venasining aorta va yuqori mezenterial arteriya orasida siqilishi (nutcracker fenomeni) chap tomonlama varikotselega hissa qoʻshishi mumkin.
  • Kollateral venalar (kremaster, tashqi urugʻ venalari) reflyuksni qoʻllab-quvvatlaydi; mikrojarrohlikda ularni ham bogʻlash muhim.
  • Moyak arteriyasi (a. testicularis) kengaygan venalar bilan yonma-yon oʻtadi; jarrohlikda saqlanishi kerak.
  • Faqat oʻng tomonlama yoki yotganda kamaymaydigan yangi varikotsele (ayniqsa yoshi katta erkakda) — retroperitoneal patologiya (buyrak oʻsmasi, tromboz) shubhasi: UT/KT zarur.
04

Patofiziologiya

  • Venoz reflyuks va staz pampiniform chigalda bosimni oshiradi; moyakning qarama-qarshi oqimli issiqlik almashinuvi (termoregulyatsiya) buziladi.
  • Skrotal gipertermiya: spermatogenez haroratga sezgir, moyak harorati oshganda spermatogenez zararlanadi.
  • Toʻqima gipoksiyasi va perfuziyaning pasayishi; buyrak va buyrak usti bezi metabolitlarining teskari oqimi (gipoteza).
  • Oksidlovchi stress: reaktiv kislorod turlari ortadi, spermatozoid DNK fragmentatsiyasi va membrana shikastlanishi kuchayadi.
  • Leydig hujayralari funksiyasi buzilishi → ayrim erkaklarda testosteron pasayishi mumkin.
  • Shikastlanish progressiv boʻlishi mumkin (moyak hajmining kamayishi, sperma sifatining pasayishi); bir tomonlama varikotsele ikkala moyak funksiyasiga taʼsir qilishi mumkin.
  • Mexanizmlarning nisbiy ahamiyati toʻliq aniq emas — shuning uchun har bir varikotsele bepushtlik keltirmaydi.
05

Varikotselening klinik darajalari (Dubin–Amelar)

DarajaKoʻrik topilmasiIzoh
Subklinik Paypaslanmaydi va koʻrinmaydi, Valsalva bilan ham Faqat Doppler UT da topiladi; bepushtlik uchun davolash tavsiya etilmaydi
I daraja Faqat Valsalva sinamasi paytida paypaslanadi Tik turgan holatda tekshiriladi
II daraja Tinch holatda paypaslanadi, koʻzga koʻrinmaydi Paypaslaganda «chuvalchanglar xaltasi» hissi
III daraja Koʻz bilan koʻrinadi (kengaygan, burishgan venalar) Odatda simptomatik; moyak hajmi farqi koʻproq
06

Diagnostika: anamnez va obyektiv koʻrik

  • Shikoyat: ogʻirlik hissi, sust ogʻriq (tik turganda, kechqurun kuchayadi), bepushtlik, moyak kichrayishi; koʻpincha belgisiz.
  • Koʻrik iliq xonada, tik turgan holatda: skrotumni koʻrish va paypaslash, soʻng Valsalva sinamasi (nafas ushlab kuchanish) bilan takrorlash.
  • Yotgan holatda varikotsele kamayadi; yotganda ham kamaymasa — ikkilamchi (retroperitoneal) sabab shubhasi.
  • Moyak hajmi va zichligini orxidometr (Prader) yoki UT bilan baholash; chap va oʻng moyak hajmi asimmetriyasi muhim.
  • Ikki tomonlama paypaslash; epididim, urugʻ yoʻli (vas deferens), churra va gidrotselni inkor qilish.
  • Bepushtlik: kamida ikkita sperma tahlili (WHO 2021); kerak boʻlsa gormonlar (FSH, testosteron).
  • Koʻrik qiyin boʻlganda (semizlik, kichik skrotum) — Doppler UT qoʻllanadi.
07

Skrotal Doppler UT: mezonlar va vazifalari

  • UT tashxisdan tashqari moyak hajmini (uzunlik × kenglik × qalinlik × 0,71 — Lambert formulasi) va boshqa patologiyani (oʻsma, gidrotsele) baholaydi.
  • Pampiniform chigal venalari diametri odatda taxminan 2,5–3 mm dan katta (chegara manbaga qarab biroz farq qiladi); Valsalva bilan kengayishi mumkin.
  • Valsalva sinamasida rangli Doppler: venalarda teskari qon oqimi (reflyuks); davomiyligi odatda 1–2 soniyadan uzoq boʻlsa patologik hisoblanadi.
  • Subklinik varikotsele: paypaslanmaydi, UT da reflyuks bor — EAU va AUA bepushtlik uchun davolashni tavsiya etmaydi.
  • UT natijasi klinik koʻrikni almashtirmaydi: davolash qarori klinik varikotsele, sperma tahlili va juftlik holatiga asoslanadi.
  • Hajm asimmetriyasi ayniqsa oʻsmirlarda muhim (kuzatuv va jarrohlik koʻrsatmasi).
  • Retroperitoneal sabab shubhasida — qorin boʻshligʻi UT yoki KT.
08

Kattalarda davolash koʻrsatmalari

  • Bepushtlik: klinik varikotsele + anomal sperma koʻrsatkichlari + ayol fertilligi saqlangan (yoki oson tuzatiladigan) — varikotselektomiya tavsiya etiladi (EAU, AUA/ASRM).
  • Subklinik varikotsele yoki normal sperma: bepushtlik uchun davolash tavsiya etilmaydi.
  • Simptomatik varikotsele (surunkali ogʻriq): boshqa sabablar inkor etilgach, konservativ davolash (NSAID, skrotal tayanch) samarasiz boʻlsa — jarrohlik yoki embolizatsiya.
  • Ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili boʻlsa, ART kechiktirilmaydi: varikotselektomiya natijasini kutish vaqt yoʻqotishga olib kelishi mumkin.
  • Past testosteron bilan birga: ayrim erkaklarda operatsiyadan keyin testosteron oshishi mumkin, ammo dalillar cheklangan.
  • Azoospermiya bilan birga klinik varikotsele: baʼzi hollarda operatsiyadan keyin spermatozoid paydo boʻladi; dalillar cheklangan, qaror individual.
  • Qaror juftlik bilan birga qabul qilinadi; natija kafolatlanmaydi.
09

Davolash qarori algoritmi

  1. Tik turib va Valsalva bilan koʻring; klinik darajani va tomonni aniqlang.
  2. Doppler UT: tashxisni tasdiqlang, moyak hajmini oʻlchang; retroperitoneal sabab shubhasida UT/KT.
  3. Katta yoshda: sperma tahlili ×2 (WHO 2021) va ayol fertilligini baholash.
  4. Klinik varikotsele + anomal sperma + ayol omili yoʻq yoki tuzatiladigan → mikrojarrohlik varikotselektomiya (muqobil: embolizatsiya).
  5. Sperma normal yoki subklinik shakl → bepushtlik uchun operatsiya yoʻq; kuzatuv, simptom boʻlsa individual qaror.
  6. Ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili → ART; varikotselektomiya faqat tanlangan holatlarda.
  7. Oʻsmirda: doimiy hajm asimmetriyasi, anomal sperma yoki ogʻriq → davolash; aks holda har yili kuzatuv.
  8. Operatsiyadan keyin: sperma tahlili 3 va 6 oyda.
10

Davolash usullarini taqqoslash

UsulMohiyatiAfzalligiKamchiligi / xavfi
Mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya Mikroskop ostida venalar bogʻlanadi; arteriya va limfa yoʻllari saqlanadi Residiv va gidrotsele eng past; ambulator Mikrojarrohlik tajribasi kerak
Laparoskopik ligatsiya Yuqori darajada moyak venasini retroperitoneal bogʻlash Ikki tomonlama bajarish mumkin Gidrotsele va residiv yuqoriroq; umumiy behushlik
Retroperitoneal (Palomo) ochiq Yuqori ochiq ligatsiya (arteriya bilan birga bogʻlanishi mumkin) Texnik jihatdan oddiy Gidrotsele va residiv yuqoriroq; arteriya shikastlanish xavfi
Perkutan embolizatsiya Vena orqali kateter bilan sklerozlash yoki koil Kesmasiz, mahalliy behushlik bilan Rentgen nurlanishi, residiv, kontrast reaksiyasi, koil migratsiyasi
11

Mikrojarrohlik varikotselektomiya: asosiy bosqichlar

  • Tashqi inguinal halqa pastida (subinguinal) kichik kesma; urugʻ tizimchasi chiqariladi va operatsion mikroskop ostida ishlanadi.
  • Moyak arteriyasi pulsatsiyasi bilan aniqlanadi (zarur boʻlsa mikro-Doppler yordamida) va saqlanadi.
  • Limfa tomirlari saqlanadi — gidrotsele profilaktikasi.
  • Barcha kengaygan ichki urugʻ venalari bogʻlanadi; tashqi urugʻ va gubernakulyar venalar ham aniqlanib bogʻlanadi (residiv profilaktikasi).
  • Urugʻ yoʻli (vas deferens) va uning tomirlari saqlanadi.
  • Odatda ambulator, regional yoki umumiy behushlik bilan; tiklanish bir necha kun, jismoniy yukdan tiyilish taxminan bir-ikki hafta.
12

Asoratlar

  • Gidrotsele — limfa yoʻllari shikastlanishidan; mikrojarrohlikda kam, ochiq, Palomo va laparoskopik usullarda koʻproq.
  • Residiv yoki saqlanib qolgan varikotsele (kollateral venalar yetarlicha bogʻlanmaganda).
  • Moyak arteriyasi shikastlanishi → moyak atrofiyasi (kam uchraydi); arteriyani saqlash muhim.
  • Infeksiya, gematoma, yara bitishi muammolari; vaqtinchalik ogʻriq.
  • Embolizatsiya: kontrast reaksiyasi, koil migratsiyasi, tromboflebit, rentgen nurlanishi; texnik muvaffaqiyatsizlik.
  • Ogʻriq ayrim bemorlarda operatsiyadan keyin ham saqlanishi mumkin — oldindan ogohlantiring.
  • Axborotli rozilik: natija (homiladorlik, ogʻriqning yoʻqolishi) kafolatlanmaydi.
13

Davolash natijalari

  • Mikrojarrohlikdan keyin koʻp erkaklarda sperma konsentratsiyasi, harakatchanligi va morfologiyasi yaxshilanadi; DNK fragmentatsiyasi kamayishi mumkin.
  • Yaxshilanish odatda 3–6 oy ichida paydo boʻladi (spermatogenez sikli) va keyinroq ham davom etishi mumkin.
  • Homiladorlik: tanlangan juftliklarda (klinik varikotsele, anomal sperma, ayol omili yoʻq) spontan homiladorlik ehtimoli oshishi mumkin; tanlanmagan juftliklarda foyda isbotlanmagan.
  • Tadqiqotlar heterogen, sifatli randomizatsiyalangan tadqiqotlar cheklangan — kutilmalarni oshirib yubormaslik kerak.
  • Baʼzi erkaklarda testosteron darajasi oshishi mumkin.
  • Ogʻriq koʻpchilik simptomatik bemorlarda yaxshilanadi, lekin hammasida emas.
  • Embolizatsiya natijalari umuman jarrohlikka yaqin, ammo residiv koʻproq boʻlishi mumkin.
  • ART oldidan varikotselektomiya: ayrim tadqiqotlarda ART natijasi yaxshilangan; dalillar cheklangan.
14

Kuzatuv

  • Sperma tahlili operatsiyadan 3 oy keyin, keyin 6 va 12 oyda; yaxshilanish boʻlmasa yoki homiladorlik yuz bermasa — keyingi bosqich.
  • Homiladorlik 12 oy ichida yuz bermasa yoki ayol yoshi katta boʻlsa — IUI/IVF/ICSI muhokamasi.
  • Residiv gumon qilinsa: klinik tekshiruv + Doppler UT; takroriy jarrohlik yoki embolizatsiya.
  • Oʻsmirlarda: moyak hajmi har yili (UT yoki orxidometr) baholanadi.
  • Operatsiyadan keyin: yara parvarishi, taxminan 1–2 hafta jismoniy yuk va jinsiy faollikdan tiyilish.
  • Testosteron nazorati (past boʻlsa yoki simptom bor boʻlsa).
  • Simptomatik bemorlarda ogʻriq dinamikasi baholanadi.
15

Oʻsmirlarda varikotsele

  • Balogʻat davrida paydo boʻladi; asosan chap tomon; koʻpincha belgisiz.
  • Maqsad: moyak oʻsishi va kelajakdagi fertillikni saqlash; ammo har bir oʻsmirda davolash kerak emas — oqibat oldindan aniq emas.
  • Baholash: moyak hajmi asimmetriyasi (orxidometr yoki UT), Tanner bosqichi, Doppler UT; yetarlicha yetilganda sperma tahlili.
  • Davolash koʻrsatmalari: doimiy moyak gipotrofiyasi (hajm farqi odatda ≥ 20%), anomal sperma, ogʻriq, ikki tomonlama yirik varikotsele — individual qaror.
  • Kuzatuv: hajm farqi boʻlmasa har yili baholash.
  • Texnika: mikrojarrohlik (arteriya va limfa saqlanadi); bolalarda limfa saqlovchi laparoskopik yoki Palomo usuli ham qoʻllanadi; embolizatsiya ham mumkin.
  • Operatsiyadan keyin moyak hajmining toʻlib oʻsishi (catch-up growth) kuzatilishi mumkin.
  • Ota-ona va oʻsmirga kutilmalar haqida aniq maslahat bering.
16

Asosiy klinik xulosalar

  • Varikotsele — pampiniform chigal venalarining kengayishi; asosan chap tomonda (chap moyak venasi buyrak venasiga quyiladi). ICD-10: I86.1.
  • Erkak bepushtligining eng koʻp uchraydigan tuzatiladigan sababi, lekin varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi fertil.
  • Tashxis klinik: tik turib, Valsalva bilan; Doppler UT tasdiqlaydi va subklinik shaklni topadi (u davolanmaydi).
  • Kattalarda koʻrsatma: klinik varikotsele + anomal sperma + ayol omili yoʻq yoki tuzatiladigan; yoki simptomatik ogʻriq.
  • Koʻpchilik tavsiyalarda afzal usul — mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya (residiv va gidrotsele eng past); muqobil — embolizatsiya.
  • Natija 3–6 oydan keyin baholanadi; homiladorlik foydasi tanlangan juftliklarda; ayol yoshini hisobga oling.
  • Oʻsmirlarda hajm asimmetriyasi, anomal sperma yoki ogʻriq boʻlsa davolanadi; aks holda kuzatuv.
17

Bilimni tekshirish

1Varikotsele nima uchun asosan chap tomonda uchraydi?
  1. Chap moyak venasi chap buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi va uzunroq
  2. Chap moyak arteriyasi qisqa
  3. Oʻng tomonda pampiniform chigal yoʻq
  4. Chap tomonda limfa yoʻllari koʻp

Javob: A. Chap moyak venasi uzun, buyrak venasiga toʻgʻri burchak bilan quyiladi; bosim yuqori, qopqoqlar yetishmovchi boʻlishi mumkin.

2Qaysi holatda bepushtlik uchun varikotselektomiya tavsiya etilmaydi?
  1. Klinik varikotsele, anomal sperma, ayol omili yoʻq
  2. Subklinik varikotsele, normal sperma
  3. Klinik II daraja, oligozoospermiya
  4. Klinik III daraja, astenozoospermiya

Javob: B. Subklinik varikotsele va normal sperma bilan bepushtlik uchun davolash isbotlangan foyda bermaydi (EAU, AUA).

3Gidrotsele va residiv xavfi eng past boʻlgan usul qaysi?
  1. Retroperitoneal (Palomo) ochiq ligatsiya
  2. Laparoskopik ligatsiya
  3. Mikrojarrohlik subinguinal ligatsiya
  4. Makrojarrohlik inguinal ligatsiya

Javob: C. Mikroskop ostida arteriya va limfa yoʻllari saqlanadi, kollateral venalar bogʻlanadi — shuning uchun asoratlar kam.

4Yoshi katta erkakda yangi paydo boʻlgan, yotganda kamaymaydigan chap tomonlama varikotsele uchun nima qilinadi?
  1. Hech narsa, odatiy topilma
  2. Retroperitoneal tekshiruv (UT/KT)
  3. Faqat sperma tahlili
  4. Darhol varikotselektomiya

Javob: B. Bu belgi retroperitoneal oʻsma yoki venoz obstruksiyani koʻrsatishi mumkin (masalan, buyrak oʻsmasi).

5Varikotselektomiyadan keyin sperma tahlilini qachon baholash maqsadga muvofiq?
  1. 1 haftadan keyin
  2. 2 haftadan keyin
  3. Taxminan 3 oydan keyin (spermatogenez sikli)
  4. Umuman takrorlanmaydi

Javob: C. Spermatogenez sikli ≈ 74 kun, shuning uchun yaxshilanish odatda 3–6 oyda koʻrinadi.

6Oʻsmirda varikotselektomiya uchun asosiy koʻrsatmalardan biri qaysi?
  1. Doimiy moyak hajmi asimmetriyasi (odatda ≥ 20%)
  2. Faqat chap tomonlama boʻlishi
  3. Balogʻatga yetgan boʻlishi
  4. Belgisiz subklinik shakl

Javob: A. Doimiy hajm farqi, anomal sperma yoki ogʻriq davolash koʻrsatmasi; qolgan hollarda kuzatuv.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
  • EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
  • WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Gray's Anatomy, 42nd ed., 2020
  • Netter's Atlas of Human Anatomy, 8th ed., 2022
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (567 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish