- Jinsiy javob siklini (istak, qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya) va uning asosiy modellarini tavsiflash.
- Erkak jinsiy disfunksiyalarini ICD-10, ICD-11 va DSM-5 boʻyicha tasniflash.
- Umrbod va orttirilgan, umumiy va vaziyatli, organik, psixogen va aralash belgilarning klinik ahamiyatini tushuntirish.
- Integratsiyalashgan baholash algoritmini (anamnez, IIEF, PEDT, koʻrik, endokrin va qon tomir tekshiruvi, psixososial va juft omillari) qoʻllash.
- Jinsiy funksiyaga taʼsir qiluvchi dorilarni tanish va hamroh holatlarning oʻzaro taʼsirini tushunish.
- Davoning umumiy tamoyillarini va mutaxassisga yuborish mezonlarini bilish.
02
Jinsiy javob sikli va erkaklardagi buzilishlar
| Faza | Asosiy fiziologiya | Tegishli buzilishlar |
| Istak (libido) | Markaziy (gipotalamus, limbik tizim); testosteron va dofamin ragʻbatlantiradi, prolaktin va serotonin tormozlaydi | Jinsiy istak pasayishi (HSDD) |
| Qoʻzgʻalish (arousal) | Parasimpatik taʼsir va NO–cGMP yoʻli: kavernoz qon oqimi ortishi, erektsiya | Erektil disfunksiya |
| Plato | Qoʻzgʻalishning yuqori darajasi; erektsiya saqlanadi, simpatik faollik ortadi | Erektsiyani saqlay olmaslik; ejakulyatsiya nazoratini yoʻqotish (MOE) |
| Orgazm va ejakulyatsiya | Emissiya (simpatik, T10–L2) va ekspulsiya (somatik, S2–S4); orgazm hissi markaziy | MOE, kechikkan ejakulyatsiya, anejakulyatsiya, retrograd ejakulyatsiya, anorgazmiya |
| Rezolyutsiya | Simpatik detumessensiya; refrakter davr (yosh bilan uzayadi) | Refrakter davrning uzayishi yoshda normal; alohida disfunksiya hisoblanmaydi |
03
Jinsiy javob modellari
- Masters–Johnson: chiziqli toʻrt fazali model — qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya; erkaklarda rezolyutsiyadan keyin refrakter davr boʻladi.
- Kaplan: uch fazali model — istak, qoʻzgʻalish, orgazm. Istakni alohida faza sifatida kiritdi, shu sababli istak buzilishlari alohida tashxis boʻldi.
- Basson (doiraviy model, asosan ayollar uchun ishlab chiqilgan): istak baʼzan jinsiy qoʻzgʻalishdan keyin paydo boʻladi (responsiv istak), yaqinlik motivatsiyasi muhim — sherikni tushunishda foydali.
- Biopsixososial yondashuv: biologik (qon tomir, nerv, gormon), psixologik (xavotir, depressiya, oʻrganilgan tajriba) va ijtimoiy-madaniy hamda juft omillari birgalikda taʼsir qiladi.
- Amaliy xulosa: bir fazadagi buzilish keyingi fazalarga ham taʼsir qiladi (masalan, ED → xavotir → istak pasayishi).
04
Tasniflash tizimlari: ICD-10, ICD-11, DSM-5
- ICD-10: psixogen buzilishlar F52 — F52.0 istak yetishmasligi, F52.2 genital javob yetishmasligi, F52.3 orgazm disfunksiyasi, F52.4 MOE. Organik: N52 (erkak ED), N53.1 (ejakulyator disfunksiya).
- ICD-11: «Jinsiy salomatlik bilan bogʻliq holatlar» alohida bobda; psixogen/organik boʻlinish olib tashlangan, sababiy omillar qoʻshimcha belgi (qualifier) bilan koʻrsatiladi.
- DSM-5 (erkaklar): erkak gipoaktiv jinsiy istak buzilishi, erektil buzilish, kechikkan ejakulyatsiya, erta (muddatidan oldin) ejakulyatsiya; shuningdek dori yoki modda keltirib chiqargan jinsiy disfunksiya.
- DSM-5 umumiy mezonlari: simptomlar taxminan 6 oy va undan uzoq, hollarning 75–100% da, klinik ahamiyatli iztirob; boshqa ruhiy kasallik, munosabat nizosi, modda yoki tibbiy holat yaxshiroq tushuntirmasligi kerak.
- Aniqlovchilar: umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli; ogʻirlik — yengil, oʻrtacha, ogʻir.
- Genito-pelvik ogʻriq: DSM-5 dagi genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi faqat ayollarga tegishli; erkaklarda jinsiy ogʻriq alohida sabablardan (CP/CPPS, Peyroni kasalligi, ogʻriqli ejakulyatsiya) izlanadi.
05
Erkak jinsiy disfunksiyalari: DSM-5 va ICD
| Holat | DSM-5 | ICD-10 | ICD-11 |
| Jinsiy istak pasayishi | Male hypoactive sexual desire disorder | F52.0 | Hypoactive sexual desire dysfunction |
| Erektil disfunksiya | Erectile disorder | N52 (organik); F52.2 (psixogen) | Male erectile dysfunction |
| Muddatidan oldin ejakulyatsiya | Premature (early) ejaculation | F52.4 | Male early ejaculation |
| Kechikkan ejakulyatsiya | Delayed ejaculation | N53.1 (organik); F52.3 (psixogen) | Male delayed ejaculation |
| Anorgazmiya / orgazm buzilishi | Alohida tashxis yoʻq: kechikkan ejakulyatsiya doirasida | F52.3 | Orgasmic dysfunction (anorgasmia) |
| Dori yoki modda keltirib chiqargan | Substance/medication-induced sexual dysfunction | N52.2 (ED); dori sababi qoʻshimcha kod bilan | Sababiy omil belgisi (qualifier) bilan |
| Genito-pelvik ogʻriq | Faqat ayollar uchun (genito-pelvic pain/penetration disorder) | F52.6 (organik boʻlmagan dispareuniya) | Sexual pain-penetration disorder (ayollar) |
06
Aniqlovchilar va ularning klinik maʼnosi
| Belgi | Klinik maʼnosi | Nimani oʻylash kerak |
| Umrbod (birlamchi) | Birinchi jinsiy tajribadan boshlab | Neyrobiologik, rivojlanish yoki chuqur psixologik omillar; anatomik anomaliyalar |
| Orttirilgan (ikkilamchi) | Normal funksiyadan keyin paydo boʻlgan | Kasallik, dori, gormon, munosabat yoki stress — sababni izlang |
| Umumiy | Barcha sheriklar, vaziyatlar va masturbatsiyada ham | Organik yoki ogʻir sabab ehtimoli yuqori |
| Vaziyatli | Faqat maʼlum sherik yoki vaziyatda | Psixogen va munosabat omillari; organik komponent kamroq |
| Organik | Asta boshlanadi, doimiy; ertalabki erektsiyalar kamaygan | Qon tomir, nerv, gormon, dori |
| Psixogen | Keskin boshlanadi, vaziyatga bogʻliq; ertalabki va tungi erektsiyalar saqlangan | Xavotir, depressiya, stress, travma, sherik muammolari |
| Aralash | Organik sabab ustiga ishlash xavotiri qoʻshiladi | Amaliyotda koʻp uchraydi; ikkala komponent davolanadi |
07
Integratsiyalashgan baholash: anamnez va soʻrovnomalar
- Barcha sohalarni soʻrang: istak, erektsiya, ejakulyatsiya, orgazm, ogʻriq, qoniqish — disfunksiyalar tez-tez birga uchraydi.
- Boshlanishi va davomiyligi, umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli, masturbatsiyadagi funksiya, ertalabki erektsiyalar.
- Tibbiy tarix: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir, nevrologik va endokrin kasalliklar; chanoq jarrohligi va nurlanish; siydik simptomlari; dorilar va moddalar.
- Validatsiyalangan soʻrovnomalar: IIEF (15 savol, 5 soha: erektil funksiya, orgazm, istak, jinsiy aloqadan qoniqish, umumiy qoniqish) va qisqa IIEF-5; MOE uchun PEDT.
- Qoʻshimcha: depressiya va xavotir skrining (PHQ-9, GAD-7); past testosteron simptomlari uchun AMS kabi shkalalar (tashxis emas, skrining).
- Soʻrovnoma tashxis oʻrnini bosmaydi — suhbat va tekshiruvni toʻldiradi.
- Soʻrash texnikasi: ochiq, ayblamaydigan, normallashtiruvchi savollar; maxfiylikni taʼminlang.
08
Integratsiyalashgan baholash algoritmi
- Asosiy shikoyatni aniqlang: istak, erektsiya, ejakulyatsiya/orgazm yoki ogʻriq; boshlanishi, davomiyligi, umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli.
- Tibbiy, dori, modda va psixososial anamnezni yigʻing; sherik omillarini (sherik funksiyasi, munosabat, farzand rejalari) aniqlang.
- Validatsiyalangan soʻrovnomalar: IIEF-5 yoki IIEF, PEDT; depressiya va xavotir skrining.
- Obyektiv koʻrik: qon bosimi, BMI, ikkilamchi jinsiy belgilar, jinsiy aʼzo va moyaklar, prostata, nevrologik va periferik qon tomir baholash.
- Laboratoriya: glyukoza/HbA1c, lipidlar, ertalabki testosteron; past boʻlsa takror, LG, prolaktin, SHBG; koʻrsatma boʻyicha PSA, TSH.
- Organik, psixogen yoki aralash turini belgilang; qaytariladigan sabablarni (dori, alkogol, kasallik) aniqlang.
- Davo rejasi: sababiy davo + belgilarga yoʻnaltirilgan davo + psixoseksual yordam; sherik bilan birga.
- Kerak boʻlsa mutaxassisga yuboring va kuzatuvni rejalashtiring.
09
Endokrin va qon tomir baholash
- Past istak va ED da gipogonadizmni tekshiring: ertalab (taxminan 7–11 soat) umumiy testosteron, ikki marta tasdiqlash; AUA: 300 ng/dL dan past qiymat past hisoblanadi.
- Testosteron past boʻlsa: LG, FSH (birlamchi va ikkilamchi gipogonadizmni farqlash), prolaktin, kerak boʻlsa SHBG va erkin testosteron; ikkilamchi sabab (gipofiz, dorilar, semizlik, opioid) izlang.
- Giperprolaktinemiya istak va erektsiyani pasaytiradi — prolaktinni tekshiring (dorilar: antipsikotiklar; prolaktinoma).
- Qalqonsimon bez: gipo- va gipertireoz jinsiy funksiyaga taʼsir qiladi — TSH klinik shubhada.
- Qon tomir baholash: yurak-qon tomir xavf omillari (qon bosimi, lipidlar, glyukoza, bel aylanasi); ED yurak-qon tomir kasalligining erta belgisi boʻlishi mumkin.
- Penil dupleks Doppler va tungi penil tumessensiya muntazam emas — tanlangan holatlarda (yosh bemor, jarohat, jarrohlik rejasi, tashxis noaniq).
- Boshqa: HbA1c (diabet), buyrak va jigar funksiyasi (surunkali kasalliklar), PSA — koʻrsatma bilan.
10
Psixososial va juft omillari
- Xavotir, depressiya, stress, ish va moliyaviy bosim, travma jinsiy funksiyani pasaytiradi.
- Ishlash xavotiri va «tomoshabinlik» (spectatoring): bemor oʻz javobini kuzatadi — ED va MOE doirasini kuchaytiradi.
- Pornografiyadan kelib chiqqan noreal kutilmalar, jinsiy bilimning yetishmasligi, madaniy qarashlar va uyatchanlik.
- Sherik omillari: sherikning jinsiy funksiyasi (dispareuniya, vaginizm, istak pasayishi, menopauza), munosabat sifati, nizo, muloqot.
- Sherikdan (bemor roziligi bilan) maʼlumot olish va juft maslahati davoni samaraliroq qiladi.
- Ogʻir depressiya yoki suitsidal fikr aniqlansa — avval ruhiy holatni barqarorlashtirish va psixiatr bilan hamkorlik.
- Farzand koʻrish rejalari davoni tanlashga taʼsir qiladi (masalan, testosteron spermatogenezni bostiradi).
11
Jinsiy funksiyaga taʼsir qiluvchi dorilar
| Dori guruhi | Qanday taʼsir qiladi | Izoh |
| SSRI va SNRI | Istak pasayishi, kechikkan ejakulyatsiya, anorgazmiya, ED | Dapoksetin va kunlik SSRI MOE da ataylab qoʻllanadi |
| Tiazidlar, beta-blokatorlar, spironolakton | ED, baʼzan istak pasayishi | ARB va nebivolol odatda neytral hisoblanadi; dorini oʻzboshimchalik bilan toʻxtatmang |
| 5-alfa-reduktaza ingibitorlari (finasterid, dutasterid) | Istak pasayishi, ED, ejakulyat hajmining kamayishi | Odatda dori toʻxtatilgach kamayadi; baʼzi bemorlarda davom etishi haqida xabarlar bor |
| Antiandrogenlar va GnRH agonistlari | Istak keskin pasayadi, ED, testosteron taqchilligi | Prostata saratonida; jinsiy reabilitatsiya va maslahat kerak |
| Opioidlar | Opioid keltirib chiqargan androgen taqchilligi: istak va ED; orgazm kechikishi | Testosteronni tekshiring |
| Antipsikotiklar | Prolaktin ortishi (masalan, risperidon): istak, ED, ejakulyator buzilishlar | Prolaktinni tekshiring; dorini almashtirish psixiatr bilan |
| Alfa-blokatorlar (tamsulozin, silodozin) | Ejakulyat hajmi kamayishi, retrograd ejakulyatsiya yoki anejakulyatsiya | Orgazm saqlanadi; erektsiyaga taʼsiri kam |
| Alkogol, nikotin, anabolik steroidlar | Surunkali ichish — ED, istak pasayishi; anabolik steroidlar — moyak atrofiyasi | Anamnezda aniq soʻrang |
12
Disfunksiyalarning oʻzaro bogʻliqligi
- ED va MOE: ED xavotir orqali MOE ni kuchaytiradi (shoshilish); MOE esa takroriy «muvaffaqiyatsizlik» tufayli ED ga olib kelishi mumkin.
- Past istak va ED: ikkalasida ham gipogonadizm, depressiya, dorilar, diabet umumiy; ED ning oʻzi ham qochish orqali istakni pasaytiradi.
- Depressiya va jinsiy disfunksiya ikki tomonlama bogʻliq: depressiya istak va erektsiyani pasaytiradi, antidepressantlar esa jinsiy nojoʻya taʼsir beradi.
- BPH / pastki siydik yoʻllari simptomlari ED va ejakulyator buzilishlar bilan kuchli bogʻliq; BPH dorilari (5-ARI, alfa-blokatorlar) ham taʼsir qiladi.
- Surunkali prostatit / CPPS: ogʻriq, ED, MOE, ogʻriqli ejakulyatsiya — tez-tez birga uchraydi.
- Metabolik sindrom, diabet va yurak-qon tomir kasalliklari ED ning umumiy sabablari; xavf omillarini boshqarish jinsiy funksiyaga ham yordam beradi.
- Juftlik tizimi: bir tomondagi disfunksiya ikkinchisiga taʼsir qiladi — juftlikka birgalikda yondashing.
13
Davolashning umumiy tamoyillari
- Juftlik bilan ishlang; maʼlumot berish va kutilmalarni belgilash (psixoeducation) davoning birinchi bosqichi.
- Qaytariladigan sabablarni bartaraf eting: dorilarni qayta koʻrish, turmush tarzi, alkogol va nikotin, vazn, uyqu, diabet va gipertoniya nazorati.
- Disfunksiyaga yoʻnaltirilgan davo: ED — PDE5 ingibitorlari (keyin ikkinchi va uchinchi qator); MOE — xulq-atvor terapiyasi, mahalliy anestetik, dapoksetin, SSRI; tasdiqlangan gipogonadizm — testosteron.
- Past istak: sababni (depressiya, gipogonadizm, dori, munosabat) aniqlab davolash; psixoseksual terapiya; testosteron faqat tasdiqlangan past testosteronda.
- Kechikkan ejakulyatsiya va anorgazmiya: sababchi dorini qayta koʻrish, psixoseksual terapiya; tasdiqlangan farmakologik standart davo cheklangan.
- Psixoterapiya (kognitiv-xulqiy, juft terapiyasi, sensate focus) barcha toifalarda hamroh yoki asosiy davo boʻlishi mumkin.
- Bosqichli va kombinatsiyalangan yondashuv: samara, nojoʻya taʼsirlar va bemor qoniqishiga qarab sozlang.
- Urolog-androlog: ikkinchi va uchinchi qator ED davosi, anatomik anomaliya, Peyroni kasalligi, chanoq jarrohligi yoki jarohatidan keyingi buzilishlar, murakkab ejakulyator buzilishlar.
- Endokrinolog: tasdiqlangan past testosteron (ayniqsa ikkilamchi), giperprolaktinemiya, gipofiz yoki qalqonsimon bez kasalligi, murakkab diabet.
- Seksolog, psixoterapevt yoki psixiatr: birlamchi psixogen disfunksiya, ogʻir depressiya va xavotir, travma, murakkab juft muammolari.
- Kardiolog: yuqori yoki aniqlanmagan yurak-qon tomir xavfi; jinsiy faollikdan oldin yurak holatini baholash.
- Nevrolog: nevrologik belgilar (orqa miya jarohati, koʻp skleroz, neyropatiya).
- SHOSHILINCH: 4 soatdan uzoq ogʻriqli erektsiya (priapizm), keskin nevrologik belgilar (sfinkter va sezuvchanlik buzilishi), yaqin suitsid xavfi.
15
Asosiy klinik xulosalar
- Jinsiy javob sikli: istak, qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya; bir fazadagi buzilish boshqalarga ham taʼsir qiladi.
- Erkaklar uchun DSM-5 toifalari: istak pasayishi, erektil buzilish, kechikkan va erta ejakulyatsiya; ICD-11 psixogen/organik boʻlinishni olib tashlagan.
- Har bir disfunksiyani aniqlang: umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli, organik, psixogen yoki aralash.
- Baholash integratsiyalashgan: anamnez, IIEF/PEDT, koʻrik, glyukoza, lipidlar, ertalabki testosteron, psixososial va juft omillari.
- Dorilarni doimo tekshiring: SSRI, antigipertenziv, 5-ARI, antiandrogen, opioid, antipsikotik, alfa-blokatorlar.
- Davo juftlik bilan, sababiy va belgilarga yoʻnaltirilgan usullarni psixoseksual yordam bilan birlashtiradi.
- Yuborish mezonlarini va shoshilinch holatlarni (priapizm, keskin nevrologik belgilar, suitsid xavfi) biling.
1Kaplan modeli Masters–Johnson modelidan nimasi bilan farq qiladi?
- Faqat ayollar uchun ishlab chiqilgan
- Istakni alohida faza sifatida kiritgan
- Orgazmni inkor qiladi
- Rezolyutsiyani uch bosqichga boʻlgan
Javob: B. Kaplan uch fazali modelda (istak, qoʻzgʻalish, orgazm) istakni alohida faza sifatida ajratdi.
2Qaysi holat DSM-5 da erkaklar uchun alohida tashxis hisoblanmaydi?
- Erektil buzilish
- Kechikkan ejakulyatsiya
- Genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi
- Erkak gipoaktiv jinsiy istak buzilishi
Javob: C. DSM-5 dagi genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi faqat ayollarga tegishli.
3Keskin boshlangan, faqat bitta sherik bilan kuzatiladigan va ertalabki erektsiyalar saqlangan ED — bu ehtimol:
- Umumiy organik ED
- Dori keltirib chiqargan ED
- Psixogen vaziyatli ED
- Umrbod neyrogen ED
Javob: C. Keskin boshlanish, vaziyatga bogʻliqlik va saqlangan ertalabki erektsiyalar psixogen vaziyatli ED ga xos.
4Qaysi dori guruhi ejakulyat hajmini kamaytirishi va retrograd ejakulyatsiyaga olib kelishi mumkin?
- Statinlar
- Metformin
- Tiazidlar
- Alfa-blokatorlar
Javob: D. Tamsulozin va silodozin kabi alfa-blokatorlar ejakulyatsiyaga taʼsir qiladi, erektsiyaga esa kam taʼsir qiladi.
5Past testosteron gumon qilinganda dastlabki tekshiruv qaysi?
- Kechqurun bir marta oʻlchash
- Ertalabki umumiy testosteron, tasdiqlash uchun takror
- Darhol faqat erkin testosteron
- Tekshiruvsiz davolash
Javob: B. Testosteron kun davomida oʻzgaradi, shuning uchun ertalabki namuna olinadi va past natija takrorlanadi.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA Guideline: Erectile Dysfunction, 2018
- AUA Testosterone Deficiency, 2018
- ISSM definition of premature ejaculation, 2014
- Rosen R.C. et al. IIEF-5, Int J Impot Res, 1999
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (494 KB)