- ISSM taʼrifini (umrbod va orttirilgan shakllar) va tasnifini (umrbod, orttirilgan, oʻzgaruvchan, subyektiv) bilish.
- Patofiziologik omillarni (markaziy serotonerjik tizim, jinsiy aʼzo giperseksitivligi, qalqonsimon bez, prostatit, ED) sharhlash.
- Anamnez, IELT, PEDT va kerakli tekshiruvlar yordamida tashxis qoʻyish.
- EAU boʻyicha davo variantlarini (xulq-atvor, mahalliy anestetiklar, dapoksetin, kunlik SSRI, kombinatsiyalar) tanlash.
- Hamroh ED va prostatitni aniqlab davolash; kutilmalarni boshqarish va kuzatuvni rejalashtirish.
02
ISSM taʼrifi, DSM-5 va kodlar
- Muddatidan oldin ejakulyatsiya (MOE, premature ejaculation, PE) — erkaklardagi eng keng tarqalgan jinsiy shikoyatlardan biri.
- ISSM (2014), umrbod MOE: ejakulyatsiya deyarli har doim vaginal penetratsiyadan oldin yoki taxminan 1 daqiqa ichida sodir boʻladi.
- ISSM, orttirilgan MOE: ejakulyatsiya vaqtining klinik ahamiyatli va bezovta qiluvchi qisqarishi, odatda taxminan 3 daqiqa yoki undan kam.
- Ikkala shaklda ham: ejakulyatsiyani kechiktira olmaslik (barcha yoki deyarli barcha penetratsiyalarda) va salbiy shaxsiy oqibatlar — iztirob, bezovtalik, xafagarchilik yoki yaqinlikdan qochish.
- ISSM taʼrifi vaginal jinsiy aloqaga tegishli; boshqa jinsiy faoliyat turlari uchun dalillar yetarli emas.
- ICD-10: F52.4 — organik boʻlmagan muddatidan oldin ejakulyatsiya. DSM-5: taxminan 1 daqiqa ichida, kamida ~6 oy, hollarning 75–100% da va sezilarli iztirob bilan.
| Tur | Xususiyati | IELT va izoh |
| Umrbod (birlamchi) | Birinchi jinsiy tajribalardan boshlab, deyarli har doim va barcha sheriklar bilan | IELT taxminan ≤ 1 daqiqa; neyrobiologik va genetik omillar |
| Orttirilgan (ikkilamchi) | Avval normal nazorat boʻlgan, keyin klinik ahamiyatli qisqarish | IELT koʻpincha ≤ 3 daqiqa; ED, prostatit, qalqonsimon bez, psixologik sabablarni izlang |
| Oʻzgaruvchan (tabiiy variant) | Vaqti-vaqti bilan, vaziyatga qarab erta ejakulyatsiya; nazorat koʻpincha saqlangan | IELT oʻzgaruvchan; normal variant, disfunksiya emas |
| Subyektiv MOE | Bemor erta ejakulyatsiyadan shikoyat qiladi, ammo IELT normal yoki uzoq | Oʻz-oʻzini baholash va xavotir; maslahat va psixoterapiya birinchi oʻrinda |
04
Epidemiologiya va IELT
- Shikoyat keng tarqalgan; tarqalish koʻrsatkichlari taʼrifga va oʻlchash usuliga (oʻz-oʻzini baholash yoki sekundomer) qarab keskin farq qiladi.
- Oʻz-oʻzini baholashga asoslangan tarqalish sekundomer bilan oʻlchangan IELT ga asoslangan tarqalishdan ancha yuqori — koʻp bemorlar normal IELT da ham shikoyat qiladi.
- Umumiy populyatsiyada IELT mediani taxminan 5–6 daqiqa, individual farq juda katta.
- IELT (intravaginal ejaculatory latency time) — penetratsiyadan ejakulyatsiyagacha boʻlgan vaqt; klinikada bemor yoki sherik taxmini, tadqiqotlarda sekundomer.
- IELT yagona mezon emas: ejakulyatsiya ustidan nazorat, iztirob va munosabatlarga taʼsiri tashxisda teng ahamiyatga ega.
- MOE koʻpincha ED, depressiya, xavotir va yaqinlik muammolari bilan birga keladi — hamroh holatlarni soʻrang.
05
Ejakulyatsiya fiziologiyasi
- Ejakulyatsiya ikki bosqichli reflektor jarayon: emissiya va ekspulsiya; ustidan markaziy nazorat va qoʻzgʻalish mexanizmi ishtirok etadi.
- Emissiya — simpatik innervatsiya (T10–L2): urugʻ pufakchalari, urugʻ yoʻli va prostata qisqaradi, siydik pufagi boʻynchasi yopiladi.
- Ekspulsiya — somatik innervatsiya (pudendal nerv, S2–S4): bulbospongioz va boshqa chanoq tubi mushaklarining ritmik qisqarishi.
- Markaziy tormozlanish va faollashuv: serotonin ejakulyatsiyani asosan kechiktiradi (5-HT2C orqali), 5-HT1A retseptorlari stimulyatsiyasi esa uni tezlashtiradi (gipoteza); dofamin ragʻbatlantiradi.
- Shuning uchun SSRI ejakulyatsiyani kechiktiradi, serotonin tizimi yetishmovchiligi esa umrbod MOE ning neyrobiologik asosi deb taxmin qilinadi.
06
MOE ning patofiziologik omillari
| Omil | Mexanizm / dalil | Koʻproq qaysi turda |
| Markaziy serotonerjik tizim | Serotonin neyrotransmissiyasining buzilishi (5-HT1A va 5-HT2C retseptorlari roli taxmin qilinadi) | Umrbod |
| Jinsiy aʼzo giperseksitivligi | Glans sezuvchanligi oshgani haqida ayrim tadqiqotlar bor; dalillar bir xil emas | Umrbod |
| Genetik moyillik | Oilaviy yigʻilish; serotonin tashuvchi gen polimorfizmlari | Umrbod |
| Qalqonsimon bez | Gipertireoz bilan bogʻliqlik taxmin qilinadi; kasallik davolansa simptom kamayishi mumkin | Orttirilgan |
| Prostatit / chanoq ogʻrigʻi sindromi | Surunkali yalligʻlanish va chanoq ogʻrigʻi bilan tez-tez birga uchraydi | Orttirilgan |
| Hamroh ED | Erektsiyani yoʻqotish qoʻrquvi: shoshilish va simpatik faollik ortishi | Orttirilgan |
| Psixologik va juft omillari | Ishlash xavotiri, stress, depressiya, tezkor ejakulyatsiyaga oʻrganib qolish, sherik muammolari | Orttirilgan, oʻzgaruvchan, subyektiv |
- Boshlanishi: umrbod yoki orttirilgan; orttirilganda — qachon va qanday sharoitda (yangi sherik, ED, dori, stress).
- Vaqt va nazorat: taxminiy IELT, ejakulyatsiyani kechiktira olish darajasi, penetratsiyadan oldin ejakulyatsiya holatlari; barcha vaziyat va sheriklarda yoki faqat ayrimlarida.
- Chastota va iztirob: har qanday jinsiy aloqada yoki ayrimlarida; bemor va sherikning bezovtaligi, yaqinlikdan qochish.
- Hamroh ED: erektsiya sifati; tez ejakulyatsiya erektsiyani yoʻqotish qoʻrquvidan shoshilish natijasi emasmi — IIEF-5 bilan baholang.
- Urologik va tibbiy anamnez: siydik simptomlari, chanoq ogʻrigʻi (prostatit), qalqonsimon bez belgilari, jarrohlik/jarohat, nevrologik kasalliklar.
- Dorilar va moddalar: opioid yoki SSRI ni toʻxtatish, alkogol, nikotin; psixososial omillar, depressiya, xavotir, sherik funksiyasi.
08
Baholash vositalari, koʻrik va laboratoriya
- PEDT (Premature Ejaculation Diagnostic Tool): 5 savol; ball ≥ 11 — MOE, 9–10 — ehtimoliy MOE, ≤ 8 — MOE ehtimoli past.
- PEP (Premature Ejaculation Profile) va IPE: nazorat, qoniqish, iztirob va sheriklararo qiyinchilik; davo samarasini kuzatishga yaroqli.
- Sekundomer bilan IELT oʻlchash asosan tadqiqotlarda qoʻllanadi; klinikada bemor yoki sherik taxmini yetarli.
- Obyektiv koʻrik: jinsiy aʼzo (fimoz, qisqa yuganak, balanit, Peyroni kasalligi), moyaklar, prostata (DRE), sezuvchanlik va bulbokavernoz refleks, ikkilamchi jinsiy belgilar.
- Laboratoriya muntazam kerak emas; koʻrsatma boʻyicha: ED yoki past istak boʻlsa — glyukoza, lipidlar, testosteron; qalqonsimon bez belgilarida — TSH; prostatit belgilarida — siydik va prostata tekshiruvi.
- Maxsus (neyrofiziologik, vibrometriya) tekshiruvlar muntazam tavsiya etilmaydi.
09
EAU boʻyicha MOE ga yondashuv
- Jinsiy anamnez: umrbod yoki orttirilgan, IELT, nazorat, iztirob; PEDT.
- ED va boshqa hamroh holatlarni (prostatit, qalqonsimon bez, depressiya, dori taʼsiri) aniqlang; koʻrik, kerak boʻlsa laboratoriya.
- Turini belgilab, bemor (va sherik) bilan kutilmalarni muhokama qiling; tushuntirish ishi (psixoeducation).
- Hamroh ED boʻlsa — avval yoki parallel ED davosi (PDE5 ingibitori).
- Umrbod va orttirilgan MOE: xulq-atvor terapiyasi bilan birga dapoksetin talab boʻyicha yoki mahalliy anestetik, yoki kunlik SSRI/klomipramin.
- Samarasiz boʻlsa — kombinatsiya (dapoksetin yoki SSRI + mahalliy anestetik yoki PDE5 ingibitori) va psixoseksual terapiya.
- Kuzatuv: bir necha haftadan keyin samara va nojoʻya taʼsirlarni baholang, maqsadlarni qayta koʻrib chiqing.
10
Xulq-atvor va psixoseksual terapiya
- Toʻxta-boshla (stop-start, Semans) usuli: ejakulyatsiya yaqinlashganda stimulyatsiya toʻxtatiladi, qoʻzgʻalish pasayguncha kutiladi, takrorlanadi.
- Siqish (squeeze, Masters–Johnson) usuli: ejakulyatsiya yaqinlashganda glans qisiladi, qoʻzgʻalish pasayadi.
- Chanoq tubi mushaklari mashqlari: dalillar cheklangan, kichik tadqiqotlar; motivatsiyali bemorlarda foydali boʻlishi mumkin.
- Sensate focus, ishlash xavotirini kamaytirish, sheriklararo muloqot va yaqinlikni ejakulyatsiyadan keyin ham davom ettirish.
- Usullar samarasi koʻpincha qisqa muddatli va sherik ishtirokini talab qiladi; eng yaxshi natija odatda dori terapiyasi bilan birgalikda.
- Psixoterapiya (kognitiv-xulqiy) hamroh xavotir, depressiya va munosabat muammolarida; subyektiv MOE da birinchi oʻrinda.
- Lidokain/prilokain (krem yoki sprey) glans sezuvchanligini kamaytiradi va IELT ni uzaytiradi; talab boʻyicha qoʻllanadi.
- Qoʻllash: jinsiy aloqadan oldin preparat yoʻriqnomasidagi vaqt (taxminan 5–30 daqiqa) surtiladi; ortiqchasi artiladi yoki prezervativ ishlatiladi.
- Nojoʻya taʼsirlar: jinsiy aʼzo gipesteziyasi, erektsiya sifati pasayishi, mahalliy tirnalish; sherikka oʻtishi (vagina uvishishi) prezervativ yoki artish bilan kamaytiriladi.
- Afzalliklari: tez taʼsir, tizimli nojoʻya taʼsir kam, boshqa dorilar bilan oʻzaro taʼsir yoʻq. Kamchilik: qulaylik va sherik qabul qilishi.
- Randomizatsiyalangan tadqiqotlarda IELT va qoniqishni yaxshilaydi; EAU talab boʻyicha birinchi qator variantlaridan biri sifatida koʻrsatadi.
12
Dapoksetin: talab boʻyicha SSRI
- Qisqa taʼsirli SSRI: tez soʻriladi va tez chiqariladi; MOE uchun ishlab chiqilgan, koʻpgina mamlakatlarda ruxsat etilgan (hamma yerda emas).
- Doza: 30 mg, kerak boʻlsa 60 mg gacha, jinsiy aloqadan taxminan 1–3 soat oldin; sutkada bir martadan koʻp emas.
- Samara: IELT ni sezilarli uzaytiradi, nazorat va qoniqishni yaxshilaydi; samara dozaga bogʻliq.
- Nojoʻya taʼsirlar: koʻngil aynishi, bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, diareya; kamdan-kam ortostatik gipotenziya va sinkopa — suyuqlik ichish, alkogoldan saqlanish.
- Qarshi koʻrsatmalar: MAO ingibitorlari, tioridazin, boshqa SSRI/SNRI/trisiklik antidepressantlar, kuchli CYP3A4 ingibitorlari; ogʻir yurak kasalligi; oʻrtacha va ogʻir jigar yetishmovchiligi.
- Kunlik emas, faqat talab boʻyicha qoʻllanadi.
13
MOE da dori variantlarini taqqoslash
| Variant | Rejim | Asosiy cheklov va xavf |
| Dapoksetin | Talab boʻyicha, 30–60 mg, aloqadan 1–3 soat oldin | Koʻngil aynishi, bosh aylanishi, sinkopa; MAOI, SSRI, CYP3A4 ingibitori bilan mumkin emas |
| Mahalliy lidokain/prilokain | Talab boʻyicha, aloqadan oldin (preparatga qarab daqiqalar) | Gipesteziya, sherikka oʻtishi, erektsiya sifati pasayishi mumkin |
| Kunlik SSRI (paroksetin, sertralin, fluoksetin) | Har kuni; taʼsir bir necha kundan boshlanadi | Istak va erektsiya pasayishi, uyquchanlik; keskin toʻxtatish sindromi; yoshlarda kayfiyatni kuzating |
| Klomipramin | Kunlik past doza yoki talab boʻyicha | Antixolinergik va yurak nojoʻya taʼsirlari: ogʻiz qurishi, qabziyat, ritm buzilishi |
| Tramadol | Talab boʻyicha (ayrim tadqiqotlarda) | Qaramlik, tutqanoq va serotonin sindromi xavfi; birinchi qator emas |
| PDE5 ingibitorlari | Hamroh ED boʻlsa (yakka yoki kombinatsiyada) | Yakka MOE uchun dalillar cheklangan; ED boʻlmasa birinchi tanlov emas |
14
Kunlik SSRI, klomipramin va tramadol
- Kunlik SSRI (paroksetin, sertralin, fluoksetin, sitalopram): MOE uchun off-label; IELT ni uzaytiradi; paroksetin odatda eng kuchli taʼsirli hisoblanadi.
- Taʼsir 5–10 kundan boshlanadi, toʻliq samara 2–3 haftagacha; doza past boshlanib asta-sekin oshiriladi.
- Nojoʻya taʼsirlar: charchoq, esnash, koʻngil aynishi, ogʻiz qurishi, libido va erektsiya pasayishi, anorgazmiya; yoshlarda suitsidal fikrlarni kuzating; boshqa serotoninerjik dorilar bilan serotonin sindromi xavfi.
- Toʻxtatish: keskin toʻxtatish sindromi va MOE qaytishi mumkin; dozani asta kamaytiring.
- Klomipramin (trisiklik): kunlik past doza yoki talab boʻyicha; yurak ritmi va antixolinergik nojoʻya taʼsirlar sababli yurak kasalligida ehtiyotkorlik.
- Tramadol: opioid va serotonin-noradrenalin taʼsiri; IELT ni uzaytirishi mumkin, ammo qaramlik, tutqanoq va serotonin sindromi xavfi sababli birinchi qator emas — faqat tanlangan hollarda.
- Monoterapiya samarasiz boʻlsa kombinatsiya (kunlik SSRI + mahalliy anestetik yoki PDE5 ingibitori) ni koʻrib chiqing.
15
Hamroh ED, prostatit va kombinatsiyalar
- MOE va ED koʻp birga uchraydi: ED xavotirni oshirib MOE ni kuchaytiradi, MOE esa ED qoʻrquvi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin — ikkalasini baholang.
- ED hamroh boʻlsa avval yoki parallel PDE5 ingibitori; MOE saqlansa, SSRI, dapoksetin yoki mahalliy anestetik qoʻshiladi.
- ED boʻlmagan MOE da PDE5 ingibitorlari uchun dalillar cheklangan; hamroh ED boʻlganda EAU ularni qoʻllashni tavsiya etadi.
- Prostatit / chanoq ogʻrigʻi sindromi: yalligʻlanish va ogʻriqni davolash (antibiotik faqat bakterial boʻlsa) MOE ga ijobiy taʼsir qilishi mumkin; EAU Chronic Pelvic Pain tavsiyalariga qarang.
- Qalqonsimon bez kasalligi (gipertireoz): endokrinolog bilan davolash; MOE kamayishi mumkin.
- Psixologik omillar: xavotir yoki depressiya boʻlsa — psixoterapiya va/yoki mos farmakoterapiya.
- Kombinatsiyalar: dapoksetin + PDE5 ingibitori, kunlik SSRI + mahalliy anestetik, xulq-atvor terapiyasi + istalgan dori; nojoʻya taʼsirlar qoʻshilishini kuzating.
16
Kuzatuv va kutilmalarni boshqarish
- Boshidanoq maqsadni belgilang: «mukammal» IELT emas, ejakulyatsiya ustidan nazorat, qoniqish va iztirobning kamayishi.
- Reklama va pornografiyadagi noreal kutilmalar bilan ishlang; normal variantni (oʻzgaruvchan va subyektiv MOE) tushuntiring.
- Birinchi baho: bir necha haftadan keyin PEDT yoki PEP, nojoʻya taʼsirlar va sherik fikri.
- Samara qoniqarli boʻlsa — eng past samarali dozada davom eting; vaqti-vaqti bilan dorisiz tanaffus imkoniyatini xulq-atvor koʻnikmalari bilan muhokama qiling.
- Samarasiz boʻlsa: qoʻllanishi, dozasi va muddatini tekshiring, hamroh ED va prostatitni qayta baholang, kombinatsiyaga oʻting yoki seksologga yuboring.
- Davo koʻpincha uzoq muddatli: dori toʻxtatilgach simptomlar qaytishi mumkin; bemor va sherikni oldindan xabardor qiling.
17
Asosiy klinik xulosalar
- ISSM: umrbod MOE — taxminan ≤ 1 daqiqa, orttirilgan — koʻpincha ≤ 3 daqiqa; ikkalasida ham nazoratsizlik va iztirob mezon.
- Tashxis asosan anamnez va PEDT ga tayanadi; obyektiv koʻrik va laboratoriya faqat koʻrsatma boʻyicha.
- Hamroh ED, prostatit va qalqonsimon bez kasalligini doimo qidiring — ayniqsa orttirilgan MOE da.
- Birinchi qator: xulq-atvor yondashuvi bilan birga dapoksetin yoki mahalliy anestetik talab boʻyicha, yoki kunlik SSRI.
- Hamroh ED boʻlsa PDE5 ingibitori; monoterapiya samarasiz boʻlsa kombinatsiya.
- Tramadol — qaramlik va nojoʻya taʼsir xavfi sababli birinchi qator emas; SSRI ni asta-sekin toʻxtating.
- Kutilmalarni boshidan boshqaring: maqsad nazorat va qoniqish, davo koʻpincha uzoq muddatli.
1ISSM boʻyicha umrbod MOE uchun IELT mezoni qaysi?
- Taxminan 5 daqiqagacha
- Taxminan 1 daqiqa yoki undan kam
- Taxminan 10 daqiqagacha
- IELT mezon hisoblanmaydi
Javob: B. Umrbod MOE da ejakulyatsiya deyarli har doim penetratsiyadan oldin yoki taxminan 1 daqiqa ichida sodir boʻladi.
2Orttirilgan MOE da eng muhim qadam qaysi?
- Hamroh ED, prostatit va qalqonsimon bez kasalligini aniqlash
- Faqat psixiatrga yuborish
- Faqat genetik tekshiruv
- Hech narsa tekshirilmaydi
Javob: A. Orttirilgan MOE ning sabablari koʻpincha ED, prostatit, qalqonsimon bez kasalligi yoki psixologik omillardir.
3Dapoksetin haqida qaysi tasdiq toʻgʻri?
- Har kuni ichiladi
- Nitratlar bilan majburiy beriladi
- Faqat tramadol bilan beriladi
- Talab boʻyicha, aloqadan 1–3 soat oldin; MAO ingibitorlari bilan qarshi koʻrsatilgan
Javob: D. Dapoksetin qisqa taʼsirli SSRI boʻlib, talab boʻyicha qoʻllanadi; MAO ingibitorlari va boshqa serotoninerjik dorilar bilan mumkin emas.
4Tramadol ga nisbatan qaysi yondashuv toʻgʻri?
- Birinchi qator, barcha bemorlarda
- Faqat dapoksetin bilan birga beriladi
- Qaramlik va nojoʻya taʼsirlar xavfi sababli ehtiyotkorlik bilan, birinchi qator emas
- Prostatitda antibiotik oʻrniga
Javob: C. Tramadol opioid boʻlib, qaramlik, tutqanoq va serotonin sindromi xavfi bor.
5PEDT balli 12 nimani bildiradi?
- MOE ehtimoli past (≤ 8)
- Ehtimoliy MOE (9–10)
- MOE (≥ 11)
- ED mavjudligi
Javob: C. PEDT: ≥ 11 ball — MOE, 9–10 — ehtimoliy MOE, ≤ 8 — MOE ehtimoli past.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- ISSM definition of premature ejaculation, 2014
- EAU Guidelines on Chronic Pelvic Pain, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- Williams Textbook of Endocrinology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (534 KB)